فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

تحلیل فقهی - حقوقی تأثیر سقوط و اسقاط خیار عیب بر مطالبه ارش؛ با تأکید بر رویه قضایی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران، (نویسنده مسئول)، رایانامه: javaherkalam@atu.ac.ir
2 کارشناسی ارشد حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران، رایانامه: erfan_gh@atu.ac.ir
چکیده
پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی، تأثیر سقوط و اسقاط خیار عیب را بر بقا یا زوال حق ارش، از منظر فقهی و رویه قضایی، به‌ویژه با نقد و تحلیل رأی اصراری هیئت عمومی دیوان عالی کشور به شماره 75 مورخ 18/11/1401، هیئت عمومی دیوان عالی کشور، مورد مطالعه قرار می‌دهد. پرسش بنیادین، چگونگی اثر سقوط یا اسقاط خیار عیب بر ارش است. این مقاله با استفاده از روش کتابخانه‌ای در جمع‌آوری اطلاعات، می‌کوشد با نگرش در مبانی فقهی و حقوقی و همچنین نگاه انتقادی به رویه قضایی، نخست، رابطۀ میان خیار عیب و ارش را آشکار سازد؛ سپس، بقا یا زوال ارش را در هنگام اسقاط خیار عیب تبیین نماید. حاصل آنکه با بررسی منابع پیش‌گفته، ملاحظه می‌شود که درمورد ارتباط میان خیار عیب و ارش، دو دیدگاه وجود دارد: نخست، ارش به‌عنوان جزئی از خیار عیب شناخته می‌شود؛ بنابراین، با اسقاط یا سقوط خیار عیب، حق مطالبه ارش نیز ساقط می‌شود. دوم، ارش حقی مستقل از خیار عیب به‌معنای حق فسخ به‌دلیل عیب مبیع است؛ به همین دلیل نیز اسقاط خیار عیب تأثیری بر حق ارش ندارد. در داوری میان این دو اندیشه، به نظر می‌رسد با توجه به مفهوم عرفی و لغوی خیار، که دلالت بر اختیار فسخ قرارداد دارد، تبیین جایگاه ارش، ذیل خیار عیب و سپس، استثنا شماردن خیار عیب از این رهگذر، مردود است. همچنین، آنچه از قصد باطنی متعاقدین بر اسقاط خیارات به ذهن متبادر می‌شود، تنها دلالت قصد باطنی آنها بر تحکیم معامله و جلوگیری از برهم خوردن قرارداد در آینده است. بنابراین، نمی‌توان توافق بر اسقاط خیار عیب را به‌معنای اسقاط حق دریافت ارش نیز دانست. ازاین‌رو، موضع هیئت عمومی دیوان عالی کشور در رأی اصراری شماره 75 قابل انتقاد است. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود که عدم سقوط ارش با اسقاط مطلق خیار عیب، در قانون مدنی نیز تصریح شود. تا آن موقع، رویه قضایی می‌تواند براساس یافته‌های تحقیق حاضر در همین راستا گام بردارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  1. ابوعطا، محمد. عطیه، شمس‌الهمس‌الهی. (1391). «تحلیل مبنا و ماهیت حقوقی ارش»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، شماره5، صص25-9.
  2. اراکی، محمدعلی. (1414ق). الخیارات، قم: مؤسسه در راه حق.
  3. اردبیلی، احمد بن­محمد. (1403ق). مجمع الفائدة و البرهان، جلد8، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  4. اسکینی، ربیعا. جعفریان، علیرضا. (1389). «بررسی ارش در حقوق ایران و فقه امامیه و تفاوت آن با تقلیل ثمن در کنوانسیون بیع بین‌الملل»، پژوهش­نامه حقوق اسلامی، شماره31، صص87-55.
  5. اصفهانی (کمپانی)، محمدحسین. (1418ق). حاشیه کتاب المکاسب، جلد4، قم: انوار الهدی.
  6. اصفهانی، سیدابوالحسن. (1422ق). وسیلة­النجاة، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام­خمینی(ره).
  7. امامی، سیدحسن. (1378). حقوق مدنی، جلد1، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
  8. انصاری (شیخ)، مرتضی. (1411ق). کتاب المکاسب، جلد2، قم: دارالذخائر.
  9. اهتمام، احمد. (1392ش). وسائل­العباد فی یوم التناد، جلد4، قم: پژوهش­های تفسیر و علوم قرآن.
  10. ایروانی، علی بن­عبدالحسین. (1406ق). حاشیه المکاسب، جلد2، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  11. ایزدی فرد، علی‌اکبر. فلاح، مهدی. (1394). «تاملی درباره ماهیت و مبنای ارش مدنی»، مجله حقوقی دادگستری، شماره90، صص61-37.
  12. آل‌طاها، سیدحسین. (1397). «بررسی مسقطات ردّ و ارش در خیار عیب از نظر مذاهب پنجگانه»، فصلنامه فقه، حقوق و علوم جزا، شماره8، صص47-34.
  13. بحرانی، یوسف. (1405ق). الحدائق­الناضرة، جلد19، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  14. بصری بحرانی، محمدامین. (1413ق). کلمة­التقوی، جلد4، چاپ 3، قم: سیدجواد وداعی.
  15. بهروزی‌زاد، حمیدرضا. (1401). «مفهوم و شرایط اعمال نظریه عمومی ارش و مقایسه آن با قاعده تقلیل ثمن با مطالعه تطبیقی»، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، شماره14، صص54-16.
  16. پاکباز، سیامک. (1401). شرح قانون مدنی فرانسه، تهران: میزان.
  17. تبریزی، جواد. (1389ش). إرشاد الطالب فی شرح المکاسب، جلد6، قم: دار الصدیقة­الشهیدة (سلام­الله­علیها).
  18. ترحینی عاملی، محمدحسن. (1427ق). الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة، جلد4، چ4، قم، دارالفقه للطباعة والنشر‌.
دوره 25، شماره 122
تابستان 1404
صفحه 29-51

  • تاریخ دریافت 22 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 04 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 18 شهریور 1404