پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی، تأثیر سقوط و اسقاط خیار عیب را بر بقا یا زوال حق ارش، از منظر فقهی و رویه قضایی، بهویژه با نقد و تحلیل رأی اصراری هیئت عمومی دیوان عالی کشور به شماره 75 مورخ 18/11/1401، هیئت عمومی دیوان عالی کشور، مورد مطالعه قرار میدهد. پرسش بنیادین، چگونگی اثر سقوط یا اسقاط خیار عیب بر ارش است. این مقاله با استفاده از روش کتابخانهای در جمعآوری اطلاعات، میکوشد با نگرش در مبانی فقهی و حقوقی و همچنین نگاه انتقادی به رویه قضایی، نخست، رابطۀ میان خیار عیب و ارش را آشکار سازد؛ سپس، بقا یا زوال ارش را در هنگام اسقاط خیار عیب تبیین نماید. حاصل آنکه با بررسی منابع پیشگفته، ملاحظه میشود که درمورد ارتباط میان خیار عیب و ارش، دو دیدگاه وجود دارد: نخست، ارش بهعنوان جزئی از خیار عیب شناخته میشود؛ بنابراین، با اسقاط یا سقوط خیار عیب، حق مطالبه ارش نیز ساقط میشود. دوم، ارش حقی مستقل از خیار عیب بهمعنای حق فسخ بهدلیل عیب مبیع است؛ به همین دلیل نیز اسقاط خیار عیب تأثیری بر حق ارش ندارد. در داوری میان این دو اندیشه، به نظر میرسد با توجه به مفهوم عرفی و لغوی خیار، که دلالت بر اختیار فسخ قرارداد دارد، تبیین جایگاه ارش، ذیل خیار عیب و سپس، استثنا شماردن خیار عیب از این رهگذر، مردود است. همچنین، آنچه از قصد باطنی متعاقدین بر اسقاط خیارات به ذهن متبادر میشود، تنها دلالت قصد باطنی آنها بر تحکیم معامله و جلوگیری از برهم خوردن قرارداد در آینده است. بنابراین، نمیتوان توافق بر اسقاط خیار عیب را بهمعنای اسقاط حق دریافت ارش نیز دانست. ازاینرو، موضع هیئت عمومی دیوان عالی کشور در رأی اصراری شماره 75 قابل انتقاد است. بر این اساس، پیشنهاد میشود که عدم سقوط ارش با اسقاط مطلق خیار عیب، در قانون مدنی نیز تصریح شود. تا آن موقع، رویه قضایی میتواند براساس یافتههای تحقیق حاضر در همین راستا گام بردارد.
ابوعطا، محمد. عطیه، شمسالهمسالهی. (1391). «تحلیل مبنا و ماهیت حقوقی ارش»،مطالعات فقه و حقوق اسلامی، شماره5، صص25-9.
اراکی، محمدعلی. (1414ق). الخیارات، قم: مؤسسه در راه حق.
اردبیلی، احمد بنمحمد. (1403ق). مجمع الفائدة و البرهان، جلد8، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
اسکینی، ربیعا. جعفریان، علیرضا. (1389). «بررسی ارش در حقوق ایران و فقه امامیه و تفاوت آن با تقلیل ثمن در کنوانسیون بیع بینالملل»، پژوهشنامه حقوق اسلامی، شماره31، صص87-55.
بهروزیزاد، حمیدرضا. (1401). «مفهوم و شرایط اعمال نظریه عمومی ارش و مقایسه آن با قاعده تقلیل ثمن با مطالعه تطبیقی»، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، شماره14، صص54-16.
پاکباز، سیامک. (1401). شرح قانون مدنی فرانسه، تهران: میزان.
تبریزی، جواد. (1389ش). إرشاد الطالب فی شرح المکاسب، جلد6، قم: دار الصدیقةالشهیدة (سلاماللهعلیها).
جواهرکلام,محمدهادی و غلامحسینی,عرفان . (1404). تحلیل فقهی - حقوقی تأثیر سقوط و اسقاط خیار عیب بر مطالبه ارش؛ با تأکید بر رویه قضایی. فصلنامه قضاوت, 25(122), 29-51. doi: 10.22034/judg.2025.2057669.1425
MLA
جواهرکلام,محمدهادی , و غلامحسینی,عرفان . "تحلیل فقهی - حقوقی تأثیر سقوط و اسقاط خیار عیب بر مطالبه ارش؛ با تأکید بر رویه قضایی", فصلنامه قضاوت, 25, 122, 1404, 29-51. doi: 10.22034/judg.2025.2057669.1425
HARVARD
جواهرکلام محمدهادی, غلامحسینی عرفان. (1404). 'تحلیل فقهی - حقوقی تأثیر سقوط و اسقاط خیار عیب بر مطالبه ارش؛ با تأکید بر رویه قضایی', فصلنامه قضاوت, 25(122), pp. 29-51. doi: 10.22034/judg.2025.2057669.1425
CHICAGO
محمدهادی جواهرکلام و عرفان غلامحسینی, "تحلیل فقهی - حقوقی تأثیر سقوط و اسقاط خیار عیب بر مطالبه ارش؛ با تأکید بر رویه قضایی," فصلنامه قضاوت, 25 122 (1404): 29-51, doi: 10.22034/judg.2025.2057669.1425
VANCOUVER
جواهرکلام محمدهادی, غلامحسینی عرفان. تحلیل فقهی - حقوقی تأثیر سقوط و اسقاط خیار عیب بر مطالبه ارش؛ با تأکید بر رویه قضایی. قضاوت, 1404; 25(122): 29-51. doi: 10.22034/judg.2025.2057669.1425