انتشارات و مدیریت آموزش و پژوهش دادگستری کل استان تهران فصلنامه قضاوت 1735-1227 25 124 2026 01 21 Explaining the Concept and Function of "Distributive Justice" in the Realm of Intellectual Property Rights تبیین مفهوم و کارکرد «عدالت توزیعی» در قلمرو حقوق مالکیت فکری 109 131 734385 10.22034/judg.2026.2067212.1550 FA عمید محمدی استادیار حقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران. رایانامه: amid_mohammadi@jahromu.ac.ir 0009-0009-8795-7625 Journal Article 2025 07 29 Distributive justice constitutes a fundamental pillar of political and social theories, examining the modalities for the equitable allocation of scarce resources and social opportunities within institutional structures. Despite its theoretical connections to legal philosophy, its role in justifying the intellectual property system has been underexplored and frequently marginalized. Adopting an interdisciplinary approach, this study investigates whether the principles of distributive justice are reflected in the architecture of this legal regime. Findings indicate that while early legislative practices in this domain were influenced by distributive considerations, the subsequent trajectory of developments has been dominated by an economic discourse centered on efficiency-based criteria. Nevertheless, distributive justice, as a normative framework, tempers excessively proprietarian approaches through mechanisms such as exceptions and limitations to exclusive rights. The existing literature presents two primary interpretations of this relationship: an externalist approach, which views distributive justice as a factor conflicting with the intrinsic values of the intellectual property system, and an internalist approach, which perceives the internal mechanisms of intellectual property norms as instrumental in achieving it. Critiquing this dichotomy, the present study proposes a dialectical model wherein policymakers, through an analytical approach, modulate laws along a spectrum between these two poles. The hallmarks of this model include ensuring non-discriminatory access to knowledge, the equitable distribution of economic benefits, striking a balance between public and private interests, and formulating targeted exceptions for the exploitation of intellectual works. The study concludes that, contrary to national, economistic discourses, recent instruments of the World Intellectual Property Organization (WIPO) have explicitly recognized distributive justice as one of the principal objectives of this legal system, signaling a fundamental transformation in global intellectual property governance. عدالت توزیعی از ارکان بنیادین نظریه‌های سیاسی و اجتماعی است که شیوه‌های تخصیص عادلانۀ منابع کمیاب و فرصت‌های اجتماعی را در ساختارهای نهادی بررسی می‌کند. . با وجود پیوندهای نظری این مفهوم با فلسفه حقوق، نقش آن در توجیه نظام مالکیت فکری کمتر واکاوی شده و غالباً به حاشیه رانده شده است. این پژوهش با رویکردی میان‌رشته‌ای، به بررسی این پرسش می‌پردازد که آیا اصول عدالت توزیعی در معماری این نظام حقوقی بازتاب یافته است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه رویه‌های نخستین تقنینی در این حوزه متأثر از انگاره‌های توزیعی بوده، در سیر تحولات بعدی، گفتمان مسلط اقتصادی با معیارهای کارایی‌محور بر آن سیطره یافته است. بااین‌حال، عدالت توزیعی همچون چارچوبی هنجاری از طریق سازوکارهایی چون استثنائات و محدودیت‌های انحصاری، رویکردهای افراطی مالکیت‌گرایانه را تعدیل می‌کند. در ادبیات موجود، دو خوانش عمده از این رابطه ارائه شده است: رویکرد برون‌گرا که عدالت توزیعی را عاملی متعارض با ارزش‌های ذاتی این نظام تلقی می‌کند و رویکرد درون‌گرا که سازوکارهای درونی هنجارهای مالکیت فکری را در مسیر تحقق آن می‌داند. پژوهش حاضر با نقد این دوگانه‌انگاری، الگویی دیالکتیکی پیشنهاد می‌دهد که طی آن سیاست‌گذاران با رویکردی تحلیلی، قوانین را در طیفی میان این دو قطب تعدیل می‌کنند. شاخصه‌های این الگو شامل تضمین دسترسی غیرتبعیض‌آمیز به دانش، توزیع عادلانه منافع اقتصادی، ایجاد موازنه میان منافع عمومی و خصوصی، و تدوین استثنائات هدفمند در بهره‌برداری از آثار فکری است. دستاورد پژوهش آن است که برخلاف گفتمان‌های ملی اقتصادمحور، اسناد اخیر سازمان جهانی مالکیت فکری (وایپو)، عدالت توزیعی را به‌صراحت به‌عنوان یکی از اهداف اصلی این نظام حقوقی به رسمیت شناخته‌اند که بیانگر تحولی بنیادین در حکمرانی جهانی مالکیت فکری است.

https://www.ghazavat.org/article_734385_faadefa81decc3f4173b5ef088f7184c.pdf