2
دانشجوی دکتری حقوق خصوصی پردیس فارابی دانشگاه تهران
چکیده
از جمله اصول مورد توجه در تجارت می توان سرعت، سهولت و امنیت را نام برد. بازرگانان همواره در تلاش اند ابزاری برای تأمین این اصول فراهم آورند. یکی از این ابزارها، فرمهای استاندارد قرارداد هستند. با استفاده از این فرم ها طرفین معامله، دیگر وارد جزئیات مذاکرات نمی شوند و پس از توافق در خصوص امور اساسی و ارکان اصلی قرارداد از قبیل ثمن، مثمن و اوصاف و ویژگی های اساسی، بیان سایر شروط مد نظر خود را بر عهده این فرم ها می نهند. در کنار مزایای قابل توجه این فرم ها، تعارض شروط مندرج در آنها یکی از مشکلات استفاده از این فرم ها می باشد. طرفین قرارداد، در تدوین فرم های خود معمولاً بر اساس نیاز و منفعت سنجی خود شروطی را که بیشتر به سودشان است درفرم ها می گنجانند. در نتیجه، بسیار طبیعی و قابل پیش بینی خواهد بود که این امر به تعارض میان شروط استاندارد طرفین بیانجامد و تاجر را با دو پرسش مواجه نماید: نخست، این که آیا قراردادی تشکیل شده است یا خیر؟ دوّم، به فرض تشکیل قرارداد، کدام یک از شروط بر قرارداد حاکم هستند و مفاد قرارداد چه خواهد بود؟ این مقاله در صدد پاسخگویی به دو پرسش فوق در سیستم حقوقی ایران و فقه می باشد. با نگاهی به مقاله ها و کتاب های مرتبط با این موضوع، می توان دریافت که نظام های حقوقی داخلی و بین المللی به تبع نیاز بازرگانان، در پی ارائه راه حلی برای این مسأله برآمده اند که عمده آنها قواعد «اولین اقدام»، «آخرین اقدام» و «تساقط» می باشند. در حقوق ایران با توجه به تازگی موضوع، بحث درخوری نشده است و نمی توان گفت که در کدام سوی این نزاع ایستاده است. به نظر می رسد که برای رسیدن به هدف این مقاله، می بایست قواعد عمومی قراردادها و پیشتر، فقه امامیه را به عنوان مبنای نظام حقوقی ایران بررسی نمود.
حلّى، حسن بن یوسف؛ قواعد الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام، جلد 2، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول، قم، 1413ق.
ایروانی، علی بن عبدالحسین؛ حاشیه کتاب المکاسب، دار ذوی القربی، چاپ اول، 1421ق.
خمینی، سیدمصطفی؛ الخیارات، جلد 2، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول، تهران، 1418ق.
خویی، ابوالقاسم؛ مصباح الفقاهه، جلد 3، بی جا، بی تا.
خویی، ابوالقاسم؛ النکاح، جلد 2، نشر لطفی و دارالهادی، قم، 1407ق.
رحیمی، حبیبالله و کریمی، زهره؛ مبانی تجزیه قرارداد در حقوق ایران، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، شماره 2، 1391، صص63-87.
ره پیک، حسن؛ حقوق مدنی: حقوق قراردادها، انتشارات خرسندی، چاپ اول، تهران، 1385.
شهیدی، مهدی؛ تشکیل قراردادها و تعهدات، انتشارات مجد، چاپ هفتم، تهران، 1388.
شیروی، عبدالحسین؛ نقش قراردادهای استاندارد در تجارت بینالمللی و مقایسة آن با قراردادهای الحاقی در حقوق داخلی، مجله مجتمع آموزش عالی قم، سال اول، شماره دوم، 1378، صص61-76.
شیروی، عبدالحسین؛ حقوق تجارت بینالملل، انتشارات سمت، چاپ پنجم، تهران، 1392.
صفایی، سیدحسین؛ کاظمی، محمود؛ عدل، مرتضی و میرزانژاد، اکبر؛ حقوق بیع بینالمللی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ چهارم، تهران، 1392.(الف)
صفایی، سیدحسین؛ قواعد عمومی قراردادها، انتشارات میزان، چاپ دهم، تهران، 1389.(ب)
صفایی، سیدحسین و سلطان احمدی، جلال؛ تجزیهپذیری قرارداد در حقوق ایران، انگلیس و کنوانسیون بیع بینالمللی کالا 1980 وین، فصلنامه حقوق (مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی)، شماره 101، دوره 40، 1389، صص149-166.(پ)
طالب احمدی، حبیب؛ تأثیر غرر در معاملات، مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، شماره اول (پیاپی33)، دوره هفدهم،1380، صص43-55.
