فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

نقش دادرسی اداری در صیانت از قانون اساسی، با تأکید بر دیوان عدالت اداری

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه شیراز
2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی دانشگاه شیراز
چکیده
پاسداری از قانون اساسی یکی از دستاوردهای بزرگ حقوق عمومی در سده اخیر به شمار می­‌رود. در حقیقت، ارزش و اعتبار قانون اساسی هنگامی حفظ می‌شود که تمامی عناصر نظام حقوقی هماهنگ با آن عمل کنند و صیانت از قانون اساسی وجه غالب در این نظام باشد. از این منظر، میان صیانت از قانون اساسی در قوانین عادی و مقررات اجرایی نمی‌توان تمایزی قائل شد؛ زیرا هر یک بخشی از نظام حقوقی به شمار می‌روند. از این رو، نظارت بر فقدان تعارض مقررات اجرایی با قانون اساسی امری غیر منطقی نیست. این فرآیند در مقررات دولتی توسط دادگاه‌های اداری و از طریق سازوکار «دادرسی اداری» از دو مسیر متمایز و در عین حال مکمل اساسی‌سازی حقوق اداری و اداری‌سازی حقوق اساسی دنبال می‌شود. دیوان عدالت اداری که به موجب اصل 173 قانون اساسی مرجع تظلم‌خواهی مردم از اقدامات و تصمیمات واحدها و مأموران دولتی، به منظور «احقاق حقوق آنها» است و امکان ابطال تصمیمات غیرقانونی و خارج از حدود صلاحیت اداره عمومی را دارا می‌باشد و وظیفه دادرسی اساسی و صیانت قضایی از اصول قانون اساسی را بر عهده دارد، در عمل بخش قابل ملاحظه‌ای از وظیفه نظارت قضایی و صیانت از قانون اساسی را به‌ویژه در قلمرو اداره عمومی که گسترده‌ترین بخش حکومت است عهده‌دار می‌باشد. هدف این مقاله آن است که با بیان سازوکارهایی از قبیل ابطال مقررات خلاف قانون اساسی، استناد به اصول قانون اساسی و ...، مشارکت دیوان عدالت اداری را در فرآیند اساسی‌سازی حقوق اداری به عنوان ابزاری در راستای نظارت مبتنی بر قانون اساسی، مقررات دولتی و اعتلای هرچه بیشتر فرآیند صیانت از قانون اساسی مورد واکاوی قرار دهد.
کلیدواژه‌ها

  1. فهرست منابع

    1. آگاه، وحید؛ حقوق بنیادین و اصول حقوق عمومی در رویه هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، جنگل، 1389.
    2. استوار سنگری، کورش؛ صلاحیت دیوان عدالت اداری و مسائل پیرامون آن(مجموعه مقالات اندیشه‌های حقوق اداری)، انتشارات مجد، چاپ دوم، تهران، 1393.
    3. امامی، محمد و استوارسنگری، کورش؛ حقوق اداری، جلد اول، میزان، چاپ پنجم، 1388.
    4. امامی، محمد و استوارسنگری، کورش؛ حقوق اداری، جلد دوم، میزان، 1391.
    5. امامی، محمد و شاکری، حمید؛ کنکاشی در مفهوم حقوق و آزادی‌های عمومی با تأکید بر اصل 27 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، نشریه حقوق اساسی، شماره 18، زمستان1391.
    6. انصاری، باقر؛ نقش قاضی در تحول حقوقی، میزان، 1387.
    7. پژوهشکده شورای نگهبان؛ مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد اول، نشر پژوهشکده شورای نگهبان، تهران، ۱۳۷۸.
    8. پیر، بن؛ اساسی­سازی حقوق اسپانیا، ترجمه جواد تقی­زاده، حقوق اساسی، سال سوم، شماره 5، 1384.
    9. تروپه، میشل؛ منطق حاکم بر توجیه صیانت از قانون اساسی، ترجمه عباسعلی کدخدایی و محمدرضا ویژه، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 66، 1383.
    10. تیلا، پروانه؛ تفسیر قضایی قانون اساسی در رویه دیوان عدالت اداری، مجله پژوهش­های حقوقی، شماره 5، 1383.
    11. درویشی، بابک؛ مرجع ابطال تصویب­نامه­ها و آیین­نامه­های دولتی مغایر با موازین شرع: شورای نگهبان یا دیوان عدالت اداری؟(مجموعه مقالات همایش دیوان عدالت اداری: صلاحیت قضایی و دادرسی اداری)، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، 1388.
    12. دوفار، ژان؛ آزادی‌های گروهی (آزادی تجمع، تظاهرات، انجمن و سندیکا)، ترجمه علی­اکبر گرجی، انتشارات مجد، 1391.
    13. زارعی، محمدحسین و محسن­زاده، آزیتا؛ حقوق اداری دموکراتیک و پارادایم بورکراسی وبری (مجموعه مقالات اندیشه‌های حقوق اداری)، انتشارات مجد، چاپ دوم، 1393.
    14. سعیدی روشن، حمیده؛ نقش دیوان عدالت اداری در صیانت از قانون اساسی در گستره مقررات دولتی، جنگل، 1394.
    15. سنجابی، کریم؛ حقوق اداری ایران، انتشارات زهره، تهران، 1342.
    16. شریعت پناهی، ابوالفضل؛ حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، انتشارات دانشگاه تهران، 1384.
    17. طباطبایی مؤتمنی، منوچهر؛ حقوق اداری تطبیقی، سمت، 1385.
    18. طباطبایی مؤتمنی، منوچهر؛ حقوق اداری، سمت، چاپ چهاردهم، 1387.
    19. فاورو، لویی؛ اساسی­سازی حقوق فرانسه، ترجمه جواد تقی­زاده، حقوق اساسی، سال چهارم، شماره 6-7، 1385.
    20. قاری سید فاطمی، سید محمد؛ حقوق بشر در جهان معاصر، انتشارات شهر دانش، 1390.
    21. کاتوزیان، ناصر؛ مبانی حقوق عمومی، میزان، 1383.
    22. کاتوزیان، ناصر؛ مجموعه مقالات گامی به سوی عدالت، جلد دوم، انتشارات دانشگاه تهران، 1379.
    23. کدخدایی، عباسعلی و ویژه، محمدرضا؛ شورای نگهبان و دعاوی مربوط به ابطال تصمیمات دولتی خلاف قانون اساسی (مجموعه مقالات همایش دیوان عدالت اداری: صلاحیت قضایی و دادرسی اداری)، معاونت آموزش و پژوهش دیوان عدالت اداری و دانشکده حقوق دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، 1388.
    24. گرجی، علی­اکبر؛ در تکاپوی حقوق اساسی، جنگل، 1388.
    25. محمدی همدانی، اصغر؛ مجموعه کامل آرای هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، جنگل، 1388.
    26. مرکز تحقیقات شورای نگهبان؛ مجموعه نظریات شورای نگهبان «تفسیری و مشورتی در خصوص اصول قانون اساسی» به انضمام استفساریه­ها و تذکرات 1388-1359، معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات معاونت حقوقی ریاست جمهوری، تهران، 1389.
    27. معاونت آموزش و پژوهش دیوان عدالت اداری؛ مجموعه آرای هیأت عمومی دیوان عدالت اداری: از ابتدای سال 1380 تا نیمه اول سال 1388: آرای وحدت رویه، جلد اول، جنگل، 1389.
    28. معاونت آموزش و پژوهش دیوان عدالت اداری؛ مجموعه آرای هیأت عمومی دیوان عدالت اداری: از ابتدای سال 1380 تا نیمه اول سال 1388: آرای وحدت رویه، جلد دوم، جنگل، 1391.
    29. معتمدنژاد، رویا؛ کنترل مطابقت قواعد حقوقی مادون با قواعد حقوقی مافوق و نقش خاص آن در تضمین حقوق و آزادی­های فردی، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه علامه، شماره 1، پاییز و زمستان، 1378.
    30. مولابیگی، غلامرضا؛ حدود صلاحیت و جهات رسیدگی به ابطال مصوبات در هیأت عمومی دیوان عدالت اداری (مجموعه مقالات اندیشه‌های حقوق اداری)، مجد، چاپ دوم، 1393.
    31. واعظی، سید مجتبی؛ مبانی حقوق اداری: فقر نظریه­پردازی در ایران (مجموعه مقالات اندیشه‌های حقوق اداری)، مجد، چاپ دوم، 1393.
    32. ویژه، محمدرضا؛ تأملی بر صلاحیت و اعمال آن در حقوق اداری (مجموعه مقالات اندیشه‌های حقوق اداری)، مجد، چاپ دوم، 1393.
    33. هاشمی، سید محمد؛ حقوق بشر و آزادی‌های اساسی، میزان، 1384.
    34. هاشمی، سید محمد؛ حمایت­ها و تضمینات حقوق بشر در حقوق داخلی و نظام بین‌المللی، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 38، 1382.
    35. هداوند، مهدی؛ حقوق اداری تطبیقی، سمت، 1389.
    36. هداوند، مهدی و مشهدی، علی؛ اصول حقوق اداری (در پرتو آراء دیوان عدالت اداری)، خرسندی، 1388.
    37. Forsyth, Christopher; Judicial review and the constitution, hart publishing, 2000.

  • تاریخ دریافت 09 بهمن 1395
  • تاریخ بازنگری 29 فروردین 1396
  • تاریخ پذیرش 04 اردیبهشت 1396