جستار ماهیت شهادت بر شهادت، اجابتی بر تعداد و جنسیت شهود

اسماعیل تبار, احمد; میرداداشی, سید مهدی; کشاورز, علی; آرامون, مصیب

جستار ماهیت شهادت بر شهادت، اجابتی بر تعداد و جنسیت شهود

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

احمد اسماعیل تبار ¹

سید مهدی میرداداشی ²

علی کشاورز ³

مصیب آرامون ⁴

¹ استادیار دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری

² استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم

³ کارشناسی ارشد حقوق اسناد و قراردادهای تجاری دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری

⁴ کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‏‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد

چکیده

از اداره کل حقوقی قوه‌ قضاییه سؤالی مبنی بر تعداد و تفاوت گواهان در شهادت بر شهادت و همچنین جنسیت آنان صورت پذیرفته است. در نظریه مشورتی شماره 7/93/1750 مورخ 1393/7/28، جواب مطرح شده‏ شبهۀ متفاوت بودن شاهدان و جایگزینی شاهد واسطه در خصوص تعداد آنان را به وجود آورده است. جواب سؤالات مذکور در فقه، مورد بحث فقیهانی است که از گذر تحلیل ماهیت شهادت بر شهادت سعی در ارائه جواب نموده‌اند. از این ‌رو، مبانی متعددی در فقه شیعه و اهل سنت برای آن ذکر شده است که مهم‌ترین آنها شامل فرع بودن، قائم‏‌مقام بودن، نیابتی بودن، بدلی بودن و ماهیت اثباتی شهادت شاهد اصل می‌باشند. با توجه به فقدان نصّ صریح قانونی در این باب و دو پهلو بودن لسان مقنن در مواد 188 و تبصره 1 آن، 189 و 199 قانون مجازات اسلامی و ماده 231 قانون آیین دادرسی مدنی، تکلیف بر جستار مقصود حقیقی شارع به پیروی از اصل 167 قانون اساسی وجود دارد. با تحلیل توصیف‌های ذکر شده در فقه اسلامی، تزلزل کلام فقها و عدم تبعیت اثر از مبنا بیش از پیش آشکار گردید. از این ‌رو، با توجه به شهرت اثر ذکر شده در فقه مبنی بر لزوم تعداد دو نفر در شهادت بر شهادت، اعتقاد بر این است که شیوه‌ای انتخاب شود تا بتواند با اثر ذکر شده همسو و هماهنگ باشد. بنابراین، از میان مبانی ذکر شده، ماهیت اثباتیِ شهادت بر شهادت، ما را به مقصود می‌رساند.

کلیدواژه‌ها

شهادت بر شهادت

شهادت فرع

فقه شیعه و اهل سنت

جنسیت شهود

شهادت زنان

. کتاب‌ها
1. حیاتی، علی‌عباس، آیین دادرسی مدنی در نظم حقوقی کنونی، نشر میزان، چاپ دوم، تهران، 1390.
2. شمس، عبدالله، آیین دادرسی مدنی، ج1، نشر دراک، تهران، 1387.
3. کاتوزیان، ناصر، اثبات و دلیل اثبات، ج3، نشر میزان، چاپ پنجم، تهران، 1388.
ب. مقاله‌ها
1. حسن‌زاده، مهدی، «اثر تعذر حضور شاهد در ادای شهادت»، حقوق اسلامی، شماره35، 1391.
2. میرداداشی کاری، سید مهدی؛ عسگری، علیرضا و کشاورز، علی، «اقسام شهادت بر شهادت، رهیافتی بر ضوابط صحیح تحمل و ادای آن در نظام حقوقی ایران بارویکردی بر فقه امامیه»، مطالعات حقوقی معاصر، شماره 21، 1399.
پ. پایان‌نامه
1. کشاورز، علی، شهادت بر شهادت در نظام حقوقی ایران با تطبیقی بر فقه اهل سنت، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات قم، 1396.
ت. منابع فقهی و عربی
1. ابننجیمالمصری،زین‌الدین،البحرالرائق، ج7 و 18،دار الکتب الإسلامی، بیروت،بی‌تا.
2. اردبیلى، احمد‏، مجمع ‏الفائدة‏ و البرهان، ج12، انتشارات اسلامى، چاپ اول، قم، 1403ق.
3. أصبحیالمدنی، مالکبنأنس،المدونةالکبرى،ج12،موقعالإسلام، چاپ اول، بیروت،بی‏تا.
4. بغدادی(ماوردی)، علیبنالبصری،الحاویالکبیر فی فقه مذهب الشافعی، ج17، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1419ق.
5. جزرى، ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث، ج4، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ اول، قم، بی‌تا.
6. حجاوی، شرف‏الدینموسىأبوالنجا،الإقناع، ج4، دارالمعرفة، بیروت، بی‌تا.
7. حلى (ابن ادریس)، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، ج2، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دوم، قم، 1410ق.
8. حلّى (علامه)، حسن‏بن ‏یوسف، مختلف الشیعة، ج8، انتشارات اسلامى، چاپ دوم، قم، 1413ق.
9. حلّى (فخر‏المحققین)، محمد بن حسن بن یوسف، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، ج4، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ اول، قم، 1387ق.
10. حلّى (محقق)، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‌، ج4، اسماعیلیان، چاپ دوم، قم، 1408ق.
11. حمیرى، نشوان بن سعید، شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، ج8، دارالفکر المعاصر، چاپ اول، بیروت، 1420ق،
12. الزرکشی، محمد بن عبدالله، شرح الزرکشی، ج7، دارالعبیکان، طبعة الأولى، 1413ق.
13. سبزواری، محمدباقر، کفایة الأحکام، ج2، انتشارات اسلامی، قم، بی‌تا.
14. سُغْدی، أبوالحسنعلیبنالحسین،النتففیالفتاوى، ج2، مؤسسةالرسالة، بیروت، 1404ق.
15. شافعی،محمدبنادریس،الأم، ج‌6 و 7، دار المعرفة، بیروت،1410ق.
16. شعرانى، ابوالحسن، تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین، (ترجمه و شرح)، ج2، منشورات إسلامیه، چاپ پنجم، تهران، 1419ق.
17. شیخ نظام و جماعة من علماء الهند، الفتاوى الهندیة، ج3، دارالفکر، بیروت،1411ق.
18. طرابلسى (قاضى ابن براج)، عبدالعزیز، المهذب (لابن البراج)، ج2، انتشارات اسلامى، چاپ اول، قم، 1406ق.
19. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج4، نشر مرتضوی، 1375ش.
20. طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، ج3، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، تهران، 1390ق.
21. طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، ج6، جامعه مدرسین، نشر اسلامی، چاپ اول، قم، 1407ق. (الف)
22. طوسی، محمد بن حسن، النهایهفیمجردالفقهوالفتاوی، ج1، دارالکتاب العربی، بیروت، 1400ق.
23. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، ج6، دارالکتب العلمیه، چاپ چهارم، تهران، 1407ق. (ب)
24. طوسى، محمدبن‏ حسن، المبسوط، ج8، المکتبة المرتضویة، چاپ سوم، تهران، 1387ق.
25. عاملى (شهید ثانى)، زین‌الدین بن على، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج3، داورى، چاپ اول، قم، 1410ق.
26. عمرانیالیمنی،أبوالحسین،البیانفیمذهبالشافعی،ج13،دارالمنهاج، جده، 1421ق.
27. غیتابى حنفی، محمودبنأحمد،البنایةشرحالهدایة،ج9،دارالکتبالعلمیة، بیروت، 1420ق.
28. فاضل هندى، محمد بن حسن، کشف اللثام‏، ج10، نشر اسلامى، چاپ اول، قم، 1416ق.
29. فیومى، احمد بن محمد مقرى، المصباح المنیر، ج2، دار الرضی، چاپ اول، قم، بی‌تا.
30. القرافی، أبوالعباسأحمدبنإدریس،الذخیره،ج10،دارالغرب، بیروت،1994م.
31. قمى (صدوق)، محمّد بن على بن بابویه، من لایحضره الفقیه، ج3، انتشارات اسلامى، چاپ دوم، قم، 1413ق.
32. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، ج1 و 7، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، تهران، 1407ق.
33. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج۱۰۱، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، بیروت، 1403ق.
34. محدث نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج17، مؤسسه آل‏البیت علیهم‏السلام، چاپ اول، بیروت، 1408ق.
35. مرداوی الدمشقی، علی بن سلیمان، الإنصاف فی معرفة الراجح من الخلاف علی مذهب الإمام أحمد بن حنبل، ج12، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1419ق.
36. المزنی،إسماعیلبنیحیى،مختصر ‏المزنی،ج8، دارالمعرفة، بیروت، 1410ق.
37. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج20، انتشارات صدرا، تهران، بی‌تا.
38. مقدسی (إبن قدامه)، عبدالله بن أحمد، المغنی، ج10، مکتبة القاهرة، قاهره، 1388ق.
39. مقدسی (إبن قدامه)،عبداللهبنأحمد،الکافی فی فقه، ج4، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1414ق.
40. واسطى زبیدى، محب‏الدین و سید محمد مرتضى حسینى، تاج العروس من جواهر القاموس، ج11، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، چاپ اول، بیروت، 1414ق.