1
* استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
2
** استادیار گروه حقوق دانشگاه آزاد اسلامی واحد پردیس (نویسنده مسئول).
چکیده
توجه جامعه به ضرر معنوی نشانگر عبور آن جامعه از ظواهر صرف و عنایت به بعد معنوی حیات اجتماعی و رشد مدنیت در آن است. سکوت اغلب فقهای متقدم نسبت به لزوم جبران خسارت معنوی را باید اقتضای زمان دانست که جامعه به هر علت نسبت به وجود این نوع خسارت یا لزوم جبران آن احساس نیاز نکرده است؛ اما اکنون این امر از مسلمات است و فقه جدید و به تبع آن نظام حقوقی کشور نیز این نیاز را پاسخ گفته و درصدد تعیین حدود و ثغور آن برآمده است. اگرچه اکنون در نفس لزوم جبران ضرر معنوی، نه از منظر فقه و نه حقوق، تردیدی نیست، اما در خصوص امکان جبران آن به شیوه مادی و از طریق پرداخت پول، بحث فراوانی وجود دارد. سیره عملی رسول اکرم (صلیالله علیه وآله و سلم)، نظرات برخی فقها و در دهه اخیر، وضع تبصره ماده 14 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 مؤید امکان جبران خسارت مزبور از طریق پرداخت پول هم هست، اگرچه در خصوص چگونگی تعیین میزان وجه، مشکل باقی است. با این حال به نظر میرسد قاضی باید به اوضاع و احوال حاکم بر قضیه توجه کند و بر اساس آن، میزان غرامت را تعیین کند.
شهری، غلامرضا، نظریات اداره حقوقی از سال 57 تا 71، جلد اول، شرکت سهامی انتشار روزنامه رسمی، 1377.
شهیدی، سیدجعفر، تاریخ تحلیلی اسلام، چاپ 13، مرکز نشر اسلامی. 1371.
شهیدی، مهدی، سقوط تعهدات، چاپ یازدهم، تهران، انتشارات مجد.
شیخ حرعاملی، وسائل الشیعه، جلد 8، موسسه آل البیت علیهم السلام، قم.
صفایی، سیدحسین، قوه قاهره یا فورس ماژور بررسی اجمالی در حقوق تطبیقی و حقوق بین الملل و قراردادهای بازرگانی بین المللی، مجله حقوقی بین المللی، دوره 3، بهارو تبابستان 1364، صص 111 تا 154.
کاتوزیان، ناصر، ضمان قهری، چاپ هشتم، انتشارات دانشگاه تهران، 1386.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، جلد ۵،، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
مدنی، سیدجلال، حقوق اساسی، جلد چهارم، نشر پایدار، 1388.