فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

بررسی و تحلیل مبانی قاعده دراء در فقه اسلامی و حقوق موضوعه

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق، رشت ،دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رشت، ایران purebrahimahmad@yahoo.com
2 گروه حقوق، دانشگاه علمی کاربردی ، ایران ، اهواز ، ایران esmaeilzadeh_lawyer@yahoo.com
چکیده
سقوط مجازات یکی از تاسیسات حقوق کیفری می باشد. سقوط مجازات به معنی آنست که علیرغم تحقق و ثبوت مجازات به خاطر عارض شدن عواملی مجازات در مورد مجرم اجرا نشده و ساقط می گردد یکی از قواعد مهم حقوق جزا که علیرغم اهمیت فراوان آن، کمتر درباره اش پژوهشهای مفید انجام شده، قاعده درء است بر اساس آنچه در قرآن کریم آمده است، همچنین برابر نظر واژه شناسان، کلمه «تدرء» از ریشه «درء» است.درء در لغت به معنای ساقط کردن وعدم اجرای وحد در این قاعده مجازات حدی است ونه جرم حدی. منظور از شبهه در لغت نیز التیاس یا پوشیدگی کار ومانند آن است وبه رغم اختلاف نظر فقها در تعریف شبهه ویا محل عروض شبهه، به نظر می رسد ضابطه شبهه ای که موجب سقوط مجازات می شود، این است که مرتکب عمل ممنوع، حلیت فعل را احتمال بدهد زیرا قاعده ادراُ الحدود بالشبهات، مفید عموم است وتمام مراحل احتمال حلیت وشک در حلیت وظن به آن را برمی گیرد.قاعده درء با تعابیری همچون تدراُ الحدود بالشبهات یا حدود تدراُ بالشبهات ضمن همتایی با قاعده تفسیر به نفع متهم در حقوق جزای عرفی، متضمن انتفای جرم ومجازات در جایی است که وقوع جرم یا انتساب آن به متهم ویا مسولیت واستحقاق مجازات وی،محل تردید وشک است. ومطلق مجازات به موجب این قاعده برداشته می شود.
کلیدواژه‌ها

آقائی نیا، حسین (۱۳۹۳)، حقوق کیفری اختصاصی، جرائم علیه اشخاص، چاپ دوازدهم، تهران،نشر میزان
2- اردبیلی، محمدعلی (۱۳۹۳)، حقوق جزای عمومی ایران، چاپ ۳۷، جلد دوم، نشر میزان
3-ابن اثیر، مبارک بن ابی الکرم. (۱۳۶۲) النهایه فی غریب الحدیث والاثر، قم: اسماعیلیان.
4- ابن منظور، جمال الدین بن مکرم. (۱۴۰۵ق) لسان العرب، قم: ادب الحوره.
5-ابوزهره، محمد. (بی تا) العقوبه، بیروت: دار الفکر العربی ازهری، محمد بن احمد. (بی تا) معجم تهذیب اللغه، بیروت: دار المعرفة.
6-امام خمینی، سید روح الله. (۱۳۷۹) تحریر الوسیله، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ و نشر عروج، چاپ اول.
7-اخوت، محمدعلی، ۱۳۸۵، تفصیل مسائل حقوق جزای عمومی (سلسله مقالات)، چاپ نخست، تهران، انتشارات صابریون
8- اردبیلی، محمد علی، ۱۳۹۳، حقوق جزای عمومی ، ج ۱ و ۲، چاپ بیست و نهم، تهران، نشر میزان
9-انصاری، قدرت الله و دیگران، ۱۳۸۵، تعزیرات از دیدگاه فقه و حقوق جزا، چاپ اول، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلام
10- بجنوردی، میرزاحسن، القواعد الفقهیه، ۱۳۸۶، ج ۱، چاپ سوم، قم، نشر دلیل ما
11- الجزایری، عبدالرحمن و دیگران، ۱۴۱۹ق، الفقه على المذاهب الأربعه و مذهب اهل البیت، ج ۵، چاپ اول، بیروت،دارالثقلین
12-جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۰۷ق) تاج اللغة وصحاح العربیة، تحقیق احمد عبد الغفور عطار، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ اول.
13-حر عاملی، محمدبن حسن، ۱۴۰۹ق، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ج ۲۸وج ۱۳ وج۸، چاپ اول، قم،موسسه آل بیت علیهم السلام
14-حاجی ده آبادی، احمد (۱۳۸۷)، قواعد فقه جزائی، تهران، پژوهشگاه حوزه دانشگاه.
15-حلى (محقق)، ابوالقاسم نجم الدین جعفر بن حسن یحیی بن سعید هذلی (۱۴۱۰ق)، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، جلد چهارم، بیروت، انتشارات دار الفکر.
16-زراعت، عباس (۱۳۹۳)، شرح مبسوط قانون مجازات اسلامی، تهران، انتشارات جنگل.
17-شهید ثانی، زین الدین بن علی. (۱۴۱۲ ق) الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
18-شهابی، محمود ، ۱۳۳۳، قواعد فقه ، چاپ چهارم، تهران، انتشارات چاپخانه دانشگاه تهران
19-طباطبایی، سید علی. (۱۴۰۴ ق) ریاض المسائل فی بیان الأحکام بالدلائل، قم: مؤسسة آل البیت.
20-طباطبایی، سیدعلی بن محمدبن ابی معاذ، ۱۴۱۸ق، ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل، ج ۱۵، چاپ اول، قم،نشر موسسه آل البیت علیهم السلام
21-طباطبائی، سیدعلی (۱۴۲۲ق)، ریاض المسائل فی بیان احکام الشرع بالدلائل، چاپ اول، قم، موسسه النشر الاسلامی.
22- طبرسی، فضل بن حسن. (بی تا) مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
23-طریحی، فخرالدین. (بی تا) مجمع البحرین، تحقیق احمد حسینی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
24-فاضل لنکرانی، محمد. (۱۴۰۶ ق) تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله، قم: علمیه .
25-فخر رازی، محمد بن عمر. (بی تا) التفسیر الکبیر، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
26- قریشی ، علی اکبر ، ۱۴۱۲ق، قاموس قرآن ، ج ۲، چاپ ششم ، تهران، نشر دار الکتب الاسلامیه
27- کلینی ، ابو جعفر محمد بن یعقوب ، ۱۴۰۷ق، اصول الکافی ، ج ۷، چاپ چهارم، تهران : دار الکتب الاسلامیه
28-گرجی، ابوالقاسم، ۱۳۸۱، حدود و تغییرات و قصاص ، ج اول، تهران ، انتشارات دانشگاه تهران
29-محقق داماد، سید مصطفی، ۱۳۸۲، قواعد فقه (۴) بخش جزا، چاپ هشتم، تهران، انتشارات مرکز نشر علوم اسلامی
30-مظفر، محمد رضا، ۱۳۶۹، اصول فقه، ترجمه علیرضا هدایی، ج دوم، چاپ اول، تهران، انتشارات حکمت
31-محقق داماد، سید مصطفی (۱۳۸۱)، قواعد فقه ۴ (جزائی)، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی.
32- موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم (۱۴۲۷ق)، فقه الحدود و التعزیرات، موسسه النشر لجامعه المفید.
33- مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۱۰ق)، انوار الفقاهه، قم، انتشارات موسسه امام علی ابن ابیطالب.
34-مجموعه نظریات مشورتی اداری حقوقی قوه قضائیه (۱۳۷۶)، چاپ دوم، تهران، انتشارات مجد.
35-محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۴ ق) التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، قم: مکتبه آیت الله مرعشی.
36-موسوی بجنوردی، میرزاحسن. (۱۴۲۴ق) القواعد الفقهیه، قم: دلیل ما، چاپ اول.
37-نجفی، محمد حسن. (بی تا) جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، چاپ هفتم. نراقی، احمد بن محمد مهدی. (۱۴۰۸ق) عوائد الایام، قم: مکتبه بصیرتی.
پایان نامه
1-منصوری،الهام،1395،گسترده اعمال قاعده درا درحقوق کیفری ایران ،پایان نامه کارشناسی ارشدواحد تهران مرکزی.
مقالات
1-امیدی، جلیل، « قاعده درء و تفسیر نصوص جزایی » ، مقالات و بررسیها ؛ دفتر ۷۳ ، تابستان ۱۳۸۲
2-پورچنگیز،محمدامین،1395،بررسی تاثیر قاعده دراء بروقوع جرم در حقوق ایران وفقه امامیه،سومین کنفرانس بین المللی،علوم انسانی ،روانشناسی وعلوم اجتماعی،برلین- آلمان.
3- حاجی ده آبادی، احمد، «قاعده درأ در فقه امامیه و حقوق ایران» فقه و حقوق، سال دوم، پاییز ۱۳۸۴ .
4-حسینی، سید محمد ،« حدود تعزیرات ( قلمرو ،انواع ،احکام)، فصلنامه حقوق ، دوره ۳۸، شماره 1، بهار ، ۱۳۸۷
5-ساداتی،سیدمحمدمهدی،1395،شرایط اعمال قاعده دراء در فقه امامیه وقانون مجازات اسلامی،مطالعات فقه وحقوق اسلامی،سال8،شماره14
دوره 21، شماره 108
زمستان 1400
صفحه 45-66

  • تاریخ دریافت 02 بهمن 1400
  • تاریخ بازنگری 10 بهمن 1400
  • تاریخ پذیرش 30 بهمن 1400