فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

وضعیت حقوقی معاملات معارض با شرط نتیجه منفی در فقه امامیه و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار دانشکده حقوق دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران (نویسنده مسئول)، رایانامه:‌ alizadeha@ut.ac.ir
2 دانشجوی دکترای حقوق خصوصی دانشگاه علامه طباطبایی تهران، رایانامه: mohammadtaghi.0135@gmail.com
چکیده
وضعیت حقوقی معاملات معارض با شرط نتیجه منفی (ضمانت اجرای شرط نتیجه منفی) از مسائلی است که در فقه و حقوق ایران کمتر به آن پرداخته‌ شده. فقیهان و حقوقدانان درخصوص وضعیت حقوقی معاملات معارض با شرط نتیجه منفی، چهار نظریه را مطرح کرده‌اند: بطلان معامله معارض، عدم نفوذ معامله معارض، قابلیت ابطال معامله معارض و تفصیل بین ایقاعات و عقود (بطلان در ایقاعات و عدم قابلیت استناد نسبت به مشروط‌له در عقود). به نظر نگارندگان باید بین اسقاط آثار حقوقی به‌صورت یک‌طرفه (ایقاعی) و اسقاط آنها در قالب قرارداد و طرفینی تفاوت گذاشت. در اولی از آنجا که شخص به نحو ملزم و مطلق اثر حقوقی را اسقاط ساخته، دیگر غیرقابل رجوع است و معامله معارض باطل است؛ اما در دومی از آنجا که اسقاط اثر مقید به اراده مشروط‌له است، او می‌تواند از آن صرف نظر کند و دوباره اثر حقوقی را به مشروط‌علیه بازگرداند. بنابراین باید معامله معارض را غیرنافذ و منوط به تنفیذ مشروط‌له دانست. در پایان مقایسه‌ای بین ضمانت اجرای شرط نتیجه منفی و شرط فعل منفی حقوقی صورت گرفته و نشان داده شده که به لحاظ منطق حقوقی، علی‌رغم اختلاف در مفاد، در وضعیت معاملات معارض حکم یکسانی دارند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. منابع فارسی

    1. اشرفی‌پور، حامد؛ حسینی، سید ابراهیم؛ قیوم‌زاده، محمود (۱۳۹۸)، «آثار تخلف از شرط فعل منفی»، فصلنامه فقه و تاریخ تمدن، دوره ۵، شماره ۱.
    2. امینی، منصور؛ اعظمی چهاربرج، حسین (۱۳۸۷)، «وضعیت حقوقی معاملات معارض با قرارداد تعهد به فروش عین معین»، مجله تحقیقات حقوقی، دوره ۱۱، شماره ۴۷.
    3. امامى، سید حسن (۱۳۷۱)، حقوق مدنى، چهار جلد ، تهران، کتابفروشی اسلامیه.
    4. جعفری صامت، حسین؛ سادات طبائی، مهشید؛ نیک‌نژاد، جواد (1401)، «وضعیت فقهی حقوقی معاملات معارض با شرط ترک فعل حقوقی»، فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای فقه، دوره ۳، شماره ۱.
    5. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۹۵)، الفارق، پنج جلد، تهران، انتشارات گنج دانش.
    6. دریاباری، سید زمان؛ مریوانی، ناصر؛ ضیائی، محمدعادل (۱۳۹۹)، «معاملات معارض با شرط فعل حقوقی در مذاهب خمسه و حقوق ایران»، مجله پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، دوره ۱۶، شماره ۶۱.
    7. سکوتی نسیمی، رضا (۱۳۹۵)، «بررسی فقهی و حقوقی ضمانت اجرای تخلف از شرط ترک فعل حقوقی»، آموزه‌های فقه مدنی، دوره ۸، شماره ۱۳.
    8. ــــــــــــــــــــــــــ (۱۳۹۶)، «شرط نتیجه و وضعیت فقهی ـ حقوقی معاملات معارض با آن»، فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، دوره ۶، شماره ۹.
    9. شهیدی، مهدی (۱۳۹۳)، حقوق مدنی ـ شروط ضمن عقد، پنج جلد، تهران، انتشارات مجد.
    10. ــــــــــــــــــ (۱۳۹۹)، حقوق مدنی 3 - تعهدات، تهران، انتشارات مجد.
    11. علیزاده، عبدالرضا؛ حسینی وردنجانی، سید محمدتقی، «اسقاط آثار اعمال حقوقی در قالب شرط نتیجه منفی در فقه امامیه و حقوق ایران»، پژوهش‌های فقهی، دوره ۱۹، شماره ۲.
    12. کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۸)، اموال و مالکیت، تهران، انتشارات گنج دانش.
    13. ــــــــــــــــــ (۱۳۹۷)، قانون مدنی در نظم کنونی، تهران، نشر میزان.
    14. ــــــــــــــــــ (۱۳۹۸)، عقود معین، چهار جلد، تهران، انتشارات گنج دانش.
    15. موسوی بجنوردی، محمد (۱۳۷۹)، قواعد فقهیه، دو جلد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
    16. میرزانژاد جویباری، اکبر (1401)،‏ «نقدی بر آرای استاد کاتوزیان درباره تفکیک میان ضمانت اجرای ‏نقض تعهد به ترک فعل حقوقی و شرط نتیجه منفی»، مطالعات حقوق خصوصی، دوره 52، شماره 2.
    17. نعمت‌اللهی، اسماعیل (1388)، «ضمانت اجرای شرط فعل حقوقی»، حقوق اسلامی (فقه و حقوق)، دوره ۶، شماره ۲۳.

    ب) عربی

    1. انصاری، مرتضی (۱۴۱۵ق)، کتاب المکاسب، شش جلد، قم، کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى
    2. اصفهانی، محمدحسین کمپانی (۱۴۰۹ق)، الاجاره، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌
    3. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱۴۱۸ق)، حاشیه کتاب المکاسب، پنج جلد، قم، انوار الهدى.
    4. ایروانى، على بن عبدالحسین نجفى (۱۴۰۶ق)، حاشیه المکاسب، دو جلد، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
    5. تبریزی، جواد (۱۳۹۳)، تنقیح مبانی العروه (الاجاره)، قم، دار الصدیقه الشهیده (سلام‌الله علیها).
    6. حسینی عاملی، محدجواد (۱۴۱۹ق)، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، بیست‌وشش جلد، قم، مؤسسه النشر الاسلامی.
    7. حلبى، ابن زهره، حمزه بن على حسینى (۱۴۱۷ق)، غنیه النزوع الى علمی الاصول و الفروع، دو جلد، قم، مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
    8. حلی (علامه)، حسن بن یوسف (۱۴۲۰ق)، تحریر الأحکام الشرعیه على مذهب الامامیه، شش جلد، قم، مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
    9. حلى (محقق)، نجم‌الدین جعفر (۱۴۰۸ق)، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، چهار جلد، قم، مؤسسه اسماعیلیان.
    10. روحانی، سید محمدصادق (۱۴۲۹ق)، منهاج الفقاهه، شش جلد، قم، انوار الهدى.
    11. ــــــــــــــــــــــــــــــ (۱۴۱۲ق)، فقه الصادق علیه‌السلام، بیست‌وشش جلد، قم، دارالکتاب ـ مدرسه امام صادق علیه‌السلام.
    12. طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (۱۴۰۹ق)، العروه‌الوثقی، دو جلد، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات‌.
    13. طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (۱۳۸۷ق)، المبسوط فی فقه الامامیه‌، هشت جلد، تهران، المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه.
    14. مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۲۶ق)، انوار الفقاهه (مکاسب)، قم، مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام).
    15. موسوى خویى، سید ابوالقاسم (۱۴۱۷ق)، مصباح‌الفقاهه، هفت جلد، نرم‌افزار فقه اهل بیت 2.
    16. نجفى، محمدحسن (۱۴۰۴ق)، جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الاسلام، بیست جلد، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
    17. هاشمی شاهرودی، سید محمود (۱۴۲۹ق)، کتاب‌الاجاره، دو جلد، قم، مؤسسه دایره‌المعارف الفقه‌الاسلامی.
    18. همدانى، آقا رضا بن محمدهادى (۱۴۲۰ق)، حاشیه کتاب‌المکاسب، قم، مؤلف.
    19. یزدى، سید محمدکاظم (۱۴۲۱ق)، حاشیه المکاسب، دو جلد، قم، مؤسسه اسماعیلیان.

     

دوره 24، شماره 118
تابستان 1403
صفحه 28-46

  • تاریخ دریافت 10 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 15 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 16 مهر 1403