فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

عدول از شرط فاسخ؛ نقد رویه قضایی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
چکیده
مفاد خیار شرط ایجاد حق فسخ برای مشروط‌له است و عقد با اراده انشایی او منحل می‌شود؛ بنابراین اگر بخواهد، می‌تواند از اعمال آن چشم‌پوشی کند و عقد را باقی گذارد. اما برخلاف آن، در شرط فاسخ بنای طرفین بر آن است که با تحقق متعلق شرط، عقد به‌طور قهری منحل شود. حال این پرسش مطرح است که اگر ذی‌نفع شرط فاسخ پس از تحقق متعلق شرط، برای تأمین منافع خود تمایل به بقای رابطه قراردادی داشته باشد و ترجیح دهد که عقد باقی باشد و الزام متعهد به اجرای قرارداد را بخواهد، آیا می‌تواند بدون رضایت طرف دیگر جلوی انحلال عقد را بگیرد یا به تعبیری، عقد را موجود فرض کند یا چنین امکانی ندارد؟ از این وضعیت به عدول ازشرط فاسخ تعبیر می‌کنند. درخصوص امکان چنین امری در دکترین و رویه قضایی اختلاف نظر وجود دارد. عده‌ای بر مبنای ماهیت شرط فاسخ، به عدم امکان عدول از شرط و اعاده عقد منحل شده معتقدند. در مقابل، موافقان با توجه به جنبه حمایتی شرط فاسخ و مقتضای آن در ایجاد یک امتیاز برای مشروط‌له و بعضاً توصیف «عدول» به «تجدید عقد»، آن را مجاز می‌دانند. دیدگاه نخست مبتنی بر منطق حقوق و دیدگاه دوم بر مبنای آزاداندشی است و در تفسیر قوانین و مصلحت‌گرایی قابل توجیه است. این پژوهش با بهره‌گیری از آموزه‌های فقهی و حقوق تطبیقی و نقد و تحلیل رویه قضایی به این نتیجه دست یافته است که با توجه به تمایز نهادهای فسخ و انفساخ در حقوق ایران، به لحاظ منطقی امکان عدول یک‌طرفه از شرط فاسخ بعد از تحقق موضوع شرط وجود ندارد، اما طرفین می‌توانند نسبت به تجدید عقد توافق کنند. البته این توافق می‌تواند صریح یا ضمنی باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. انصاری، مرتضی (1431ق.)، کتاب المکاسب،جلدهای 5 و6، الطبعه الثانیه‌العشر، قم، مجمع‌الفکر الاسلامی.
  2. ـــــــــــــــــــــــ (1432ق.)، مطارح الانظار، قم، مجمع‌الفکر الاسلامی.
  3. خوانساری، محمدتقی (بی‌تا)، الحاشیه الثانی للمکاسب، بی‌جا، بی‌نا.
  4. دیانی، عبدالرسول (1398)، «مفهوم شرط فاسخ از منظر فقه اسلام، حقوق فرانسه و حقوق ایران»، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 2(4).
  5. شهیدی، مهدی (1388)، سقوط تعهدات، تهران، انتشارات مجد.
  6. طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1370)، حاشیه المکاسب، جلد 2، قم، مؤسسه اسماعیلیان.
  7. کاتوزیان، ناصر (1374)، نظریه عمومی تعهدات، تهران، نشر یلدا.
  8. ـــــــــــــــــــ (1392)، قواعد عمومی قراردادها، تهران، شرکت سهامی انتشار.
  9. ـــــــــــــــــــ (1395)، اعمال حقوقی، تهران، شرکت سهامی انتشار.
  10. ـــــــــــــــــــ (1398)، نظریه عمومی تعهدات، تهران، انتشارات میزان.
  11. نائینی، میرزا محمدحسن (بی‌تا)، منیه الطالب فی حاشیه المکاسب، جلد 2، المکتبه المحمدیه.
  12. نجفی، محمدحسن (1404ق.)، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلد 23، چاپ هفتم، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

ب) لاتین

  1. Camille Jauffret-Spinosi (2000), Set-off, International Institute for the Unification of Private Law, Rome: 2000
  2. Corinne Renault-Brahinsky (2019), Droit des obligations, Gualino,
  3. François Terré, Philippe Simler, Yves Lequette, François Chénedé (2019), Droit civil; Les obligations, Paris: Dalloz
  4. Hariz Saidani (2016), La rupture du contrat, Droit, Université de Toulon
  5. Laurent Aynès, Philippe Malaurie, Philippe Stoffel-Munck (2016), Droit des obligations, LGDJ
  6. Louis Prorsch (1982), “In praise of conditions subsequent”, University of Western Australia Law Review, 14 (Dec 1982)
  7. Maris-Thérèse Kenge (2017), Droit civil; les obligations, Paris: Editions L'Harmattan
  8. Pierre Prattem (2011), “Condition résolutoire et clause résolutoire: deux choses à distinguer”, Revue du Barreau/Tome 70/Automne 2011
  9. Rose-Noëlle Schütz (2017), “Le nouveau droit français des contrats”, Le Recueil de travaux juridiques, PUSEK, Kaslik
  10. Steven C. Vincent (1985), Conditional Contracts and Contractual Conditions in the Law of Vendor and Purchaser, Auckland University Law Review, 5(2)
  11. Alex Weill, Droit civil, les obligations, Paris: Dalloz, 1971
دوره 24، شماره 119
پاییز 1403
صفحه 1-23

  • تاریخ دریافت 12 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 27 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 09 آذر 1403