این دیدگاه در جامعه حقوقی و قضایی کشورمان غلبه دارد که تنها جنبههای موضوعی دعوا را میتوان به کارشناسی ارجاع داد و امور حکمی تنها و منحصراً در صلاحیت دادرس پرونده است و قابل ارجاع به کارشناس (در مفهوم عام آن) نیست. این مقاله درصدد اثبات این فرضیه است که بهرهگیری از حقوقدانان بهعنوان خبره، میتواند دستیار مناسبی برای دادرس پرونده در تحلیل درست امور موضوعی و حکمی دعوا باشد. تقویت این دیدگاه، با توجه به تراکم بسیار زیاد و نامتعارف پروندهها در دادگستری، به سرعت دادرسی و افزایش تعداد تصمیمات علمی و درست منجر خواهد شد. در عین حال باید جنبههای منفی و زیانبار نظریه بررسی و کنترل شود تا بهرهگیری از حقوقدانان بهعنوان خبره، موجب بروز مشکلات مانند تبانی، فساد، سوءاستفاده و... نگردد. باید توجه داشت که کمک حقوقدان هرگز به معنای تصمیمگیری قاطع وی در دعوا نیست و این قاضی پرونده است که با لحاظ تمامی جهات، اسباب و ادله و ازجمله نظریه حقوقدان، رأی مقتضی را صادر میکند بدون اینکه ملزم به تبعیت از نظریه مذکور باشد. در این مقاله موضوع جایگاه «حقوقدان بهعنوان خبره» با در نظر گرفتن آنچه در قوانین فدرال مرتبط با آیین دادرسی مدنی و ادله اثبات دعوا در ایالات متحده مقرر شده و نیز رویه قضایی فدرال این کشور، مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفته و نهایتاً راهکارهای عملی و اجرایی برای نظام حقوقی ایران ارائه شده است.
در این مقاله، موضوع جایگاه «حقوقدان به عنوان خبره» با در نظر گرفتن آنچه که در قوانین فدرال مرتبط با آیین دادرسی مدنی و ادله اثبات دعوا در ایالات متحده مقرر شده و نیز رویه قضایی فدرال این کشور، مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفته و نهایتاً راهکارهای عملی و اجرایی برای نظام حقوقی ایران ارایه میشود.
بادینی، حسن، داوودی، حسین، (1398)، جستاری نقادانه بر تعیین سبب مسئول در بین اسباب متعدد با ارجاع امر به کارشناس با مطالعه تطبیقی، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره 2، شماره 3.
داودی بیرق، حسین، السان، مصطفی (1403)، آیین دعاوی خانوادگی، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.
رأی شماره 14021334 به تاریخ 1/5/1402 شعبه 20 دادگاه حقوقی مجتمع قضایی شهید بهشتی تهران،
سنگلجی، محمد (1381)، آیین دادرسی در اسلام، تهران: حدیث امروز.
صورتجلسه نشست قضایی مورخ 14/1/1399 استان کردستان/ شهر کامیاران.
غمامی، مجید، اشراقی آرانی، مجتبی، (1389)، تفکیک امر حکمی از امر موضوعی در دادرسی مدنی تبیین نظریه عمومی، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی دانشگاه تهران، دوره 40، شماره 2.
غمامی، مجید، محسنی، حسن (1403)، آیین دادرسی مدنی فراملی، چاپ هفتم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (1403)، اثبات و دلیل اثبات، جلد اول، چاپ سیزدهم، تهران: میزان.
کاظمزاده، رسول (1402)، آرای قضایی در پرتو تحلیل اقتصادی و فلسفی، تهران: جنگل.
کریمی، محمد، کاشانی، جواد، محبی، محسن و نصیران، داود، (141)، لکس مرکاتوریا قانونی کارآمد برای بازرگانان، پژوهشنامه بازرگانی، دوره 26، شماره 103.
لغتنامه دهخدا.
محسنی، حسن (143)، اداره جریان دادرسی مدنی بر پایه همکاری و در چارچوب اصول دادرسی، چاپ هشتم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
موسوی خمینی، روحالله (1387)، تحریرالوسیله، جلد دوم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
نجفی، محمدحسن بن باقر (1392)، جواهرالکلام فی شرح شرائعالاسلام، جلد پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
نشست قضایی به تاریخ 14/1/1399 استان کردستان، شهر کامیاران، با موضوع «امکان ارجاع به کارشناس خبره با وجود کارشناس رسمی».
نشست قضایی به تاریخ 19/1/1380 استان کهگیلویه و بویراحمد، شهر یاسوج با موضوع «جواز استفاده از کارشناس خبره محلی پس از اعتراض به نظر کارشناس رسمی».
نشست قضایی به تاریخ 21/9/1396 استان فارس، شهر زریندشت، با موضوع «امکان ارجاع امر به کارشناس غیررسمی (خبره) توسط قاضی دادگاه با وجود کارشناسان رسمی».
نظریه مشورتی شماره 7/1400/1213 به تاریخ 26/2/1401 اداره حقوقی قوه قضاییه.
ب) انگلیسی (حقوق و رویه قضایی ایالات متحده آمریکا)
Federal Rules of Civil Procedure.
H. Paul Breslin & Joseph P. McMonigle, The Use of Expert Testimony in Actions Against Attorneys, 47 INS. COUNS. J, 1980.
Rawicki, Bennett; Ashbey Morgan, and Matt Scorcio, A Preliminary Legal Opinion—A New Procedure to Make Civil Litigation More Efficient, Review of Litigation, Vol. 41, Winter 2021.
Federal Rules of Civil Procedure, Rule 26. Duty to Disclose; General Provisions Governing Discovery.
Federal Rules of Evidence, Rule 702. Testimony by Expert Witnesses.
Hasani, Alvaro, Putting History on the Stand: A Closer Look at the Legitimacy of Criticisms Levied against Historians Who Testify as Expert Witnesses, Whittier Law Review, Vol. 34, 2012-2013.
Note, Expert Legal Testimony, Harvard Law Review, Vol. 97, 1984.
Rook, Lance W., Listening to Zantac: The Role of Non-Prescription Drugs in Health Care Reform and the Federal Tax System, Tennessee Law Review, Vol. 62, 1994.
Williams, Mandi L.,The history of Daubert and its effect on toxic tort class action certification, The Review of Litigation; Austin Vol. 22, Iss. 1, Winter 2003.
World Health Organization (WHO), International Agency for Research on Cancer (IARC), IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Vol. 94, Ingested Nitrate and Nitrite, and Cyanobacterial Peptide Toxins, Lyon, France, 2010.
السان,مصطفی , فتحی,محمدرضا و کاظم زاده,رسول . (1404). بررسی تطبیقی جایگاه «حقوقدان به عنوان خبره» در نظام دادرسی ایران. فصلنامه قضاوت, 25(121), 192-210. doi: 10.22034/judg.2025.2050340.1365
MLA
السان,مصطفی , , فتحی,محمدرضا , و کاظم زاده,رسول . "بررسی تطبیقی جایگاه «حقوقدان به عنوان خبره» در نظام دادرسی ایران", فصلنامه قضاوت, 25, 121, 1404, 192-210. doi: 10.22034/judg.2025.2050340.1365
HARVARD
السان مصطفی, فتحی محمدرضا, کاظم زاده رسول. (1404). 'بررسی تطبیقی جایگاه «حقوقدان به عنوان خبره» در نظام دادرسی ایران', فصلنامه قضاوت, 25(121), pp. 192-210. doi: 10.22034/judg.2025.2050340.1365
CHICAGO
مصطفی السان, محمدرضا فتحی و رسول کاظم زاده, "بررسی تطبیقی جایگاه «حقوقدان به عنوان خبره» در نظام دادرسی ایران," فصلنامه قضاوت, 25 121 (1404): 192-210, doi: 10.22034/judg.2025.2050340.1365
VANCOUVER
السان مصطفی, فتحی محمدرضا, کاظم زاده رسول. بررسی تطبیقی جایگاه «حقوقدان به عنوان خبره» در نظام دادرسی ایران. قضاوت, 1404; 25(121): 192-210. doi: 10.22034/judg.2025.2050340.1365