1
دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه حقوق کیفری و جرم شناسی ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران، (نویسنده مسئول)، رایانامه: Sina.Khorram76@gmail.com
2
.دانشیار، گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران، رایانامه: Tavajohi@Shahed.ac.ir
جهل به قانون از جمله مفاهیمی است که رافعیت آن در مسئولیت کیفری همواره موضوع بحث و گفتوگو در میان اندیشمندان حقوق کیفری بوده است. فرض عدم استماع ادعای جهل به قانون یا عدم معذوریت جهل حکمی، در طول زمان از حتمیت بیشتری برخوردار بوده، اما اطلاقگیری از فرض مذکور میتواند آثار و نتایج ناعادلانهای را به دنبال بیاورد و به تبع آن، عدالت کیفری را مخدوش سازد. فرض عدم امکان یا عدم قدرت بر آگاهی از قانون، پرسش از چگونگی مواجهه کیفری در قبال قصور در جهل حکمی را مطرح میسازد که پاسخ بدین پرسش نیازمند بازیابی نظر قانونگذار کیفری در قبال این نوع از جهل میباشد. فقیهان امامیه نیز در امکانسنجی عقاب جاهل به حکم، میان مقصر و قاصر تفاوت قائل شده و احکام و آثار متمایزی را برای هریک در نظرگرفتهاند که این امر، ضرورت تفصیل بین انواع جهل و بررسی فرض عدم امکان آگاهی از حکم را بیش از پیش نمایان میسازد. از اینرو در این نوشتار کوشش شده تا با روش توصیفی ـ تحلیلی، قصور جزایی در فقه و حقوق کیفری ایران بررسی شود تا پاسخ نسبتاً جامعی به پرسش از جایگاه قصور و آثار آن در مسئولیت کیفری ارائه گردد. نتیجه آن است که قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 در ماده 155 برای اولینبار با عنایت به نظر مشهور از فقیهان امامیه که جهل قصوری را از دایره مسئولیت خارج دانستهاند، قصور جزایی را از مستثنیات فرض عدم استماع ادعای جهل به قانون و یکی از عوامل رافع مسئولیت کیفری به شمار آورده است.
توجهی، عبدالعلی، زارع، ابراهیم. (1398). سابقه محکومیت کیفری بهعنوان جلوهای از حالت خطرناک و کاربست آن در مجازاتهای جایگزین حبس، نشریه آموزههای حقوق کیفری دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شماره هفدهم.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر. (1381). مبسوط در ترمینولوژی حقوق، چاپ دوم، تهران: کتابخانه گنج دانش.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1390). ترمینولوژی حقوق، چاپ بیست و سوم، تهران: کتابخانه گنج دانش.
حائری اصفهانی، محمدحسین. (1404ق). الفصول الغرویه فی الأصول الفقهیه، الطبعه الأولی، قم المقدسه: دار احیاء العلوم الاسلامیه.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1414ق). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، الجزء الخامس عشر، الطبعه الثانیه، قم المقدسه: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
حسینی خامنهای، سید علی. (1415ق). أجوبه الاستفتائات، الجزء الأول، قسم العبادات، الطبعه الأولی، صفاه الکویت؛ دارالنباء للنشر و التوزیع.
حسینی خامنهای، سید محمد. (1389). حقوق جزای عمومی، تهران: تولید کتاب.
حسینی روحانی، سید محمدصادق. (1412ق). زبده الأصول، الجزء الثالث، الطبعه الأولی، قم المقدسه: مدرسه الامام الصادق.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1418ق). منهاج الفقاهه التعلیق علی المکاسب، الجزء الأول، الطبعه الرابعه، قم المقدسه: مطبعه أنوارالمهدی.
حسینی روحانی، سید محمد. (1412ق). منتقی الأصول، تقریر: عبدالصاحب حکیم، الجزء الرابع، الطبعه الأولی، قم المقدسه: مطبعه الأمیر.
حسینی شیرازی، سید محمد. (1421ق). الوصائل إلی الرسائل، الجزء العاشر، الطبعه الثانیه، قم المقدسه: مؤسسه عاشورا.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1426ق). الوصول إلی کفایه الأصول، الجزء الرابع، الطبعه الثالثه، قم المقدسه: دارالحکمه.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1409ق). تقریرات فی الأصول، تقریر: علی روزدری، الجزء الرابع، الطبعه الأولی، قم المقدسه: موسسه آل البیت لإحیاء التراث.
حسینی میلانی، سید علی. (1431ق). تحقیق الأصول علی ضوء أبحاث الشیخ وحید الخراسانی، الجزء الخامس، الطبعه الأولی، قم المقدسه: مرکز الحقائق الإسلامیه.
حلی، شیخ حسین. (1432ق). أصول الفقه، الجزء السادس، الطبعه الأولی، قم المقدسه: مکتبه الفقه و الأصول المختصه.
حیدری، علی نقی. (1412ق). أصول الإستنباط فی أصول الفقه و تاریخهُ بأسلوب الجدید، الطبعه الأولی، قم المقدسه: لجنه اداره الحوزه العلمیه.
خراسانی، محمدکاظم. (1409ق). کفایه الأصول، الطبعه الأولی، قم المقدسه: موسسه آل البیت لإحیاء التراث
دهخدا، علیاکبر. (1373). لغتنامه دهخدا، تهران: مؤسسه دانشگاه تهران.
ساریخانی، عادل، کرمی گلباغی، داود. (1389). تأثیر جهل حکمی بر مسئولیت کیفری، نشریه مطالعات حقوقی، دوره دوم، شماره دوم.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1388). الوسیط فی أصول الفقه، الجزء الثانی، الطبعه الرابعه، قم المقدسه: موسسه الإمام الصادق (ع).
ــــــــــــــــــــــــــــ . (1414ق). المحصول فی أصول الفقه، تقریر: سید محمود جلالی مازندرانی، الجزء الثالث، الطبعه الأولی، قم المقدسه: موسسه الإمام الصادق (ع).
سلیمانی، حسین. (1384). عدالت کیفری در آیین یهود (مجموعه مقالات)، چاپ دوم، قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
شمس ناتری، ابراهیم، زارع، ابراهیم، ریاضت، زینب، کلانتری، حمیدرضا. (1396). قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی، چاپ چهارم، تهران: میزان.
شهرکانی، ابراهیم اسماعیل. (1430ق). المفید فی شرح أصول الفقه، الجزء الثانی، الطبعه الأولی، قم المقدسه: ذوی القربی.
قهرمانی، علی. (1373). آیا جهل به قانون رافع مسئولیت جزایی است؟، نشریه حقوقی دادگستری، شماره دوازدهم.
قیاسی، جلالالدین، ساریخانی، عادل، خسروشاهی، قدرتالله. (1388). مطالعه تطبیقی حقوق جزای عمومی (اسلام و حقوق موضوعه)، جلد دوم، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
کاتوزیان، امیرناصر. (1387). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، چاپ شصت و هفتم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کامفر، بهداد. (1400). دوره پیشرفته حقوق جزای عمومی و اختصاصی، چاپ هشتم، تهران: اندیشه نوین پژوهش.
کرکی، علی بن حسین. (1408ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد، الجزء الثانی، الطبعه الأولی، قم المقدسه: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
گلدوزیان، ایرج. (1391). حقوق جزای عمومی ایران، جلد اول، چاپ سیزدهم، تهران: مؤسسه دانشگاه تهران.
مجلسی، محمدتقی. (1406ق). روضه المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، تحقیق: حسین موسوی کرمانی، الجزء العاشر، الطبعه الثانیه، قم المقدسه: مؤسسه فرهنگی اسلامی کاشنبور.
محبی، جلیل، ریاضت، زینب. (1397). شرح قانون مجازات اسلامی، تهران: میزان.
محسنی، فرید. (1397). شرح قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
محسنی، مرتضی. (1393). دوره حقوق جزای عمومی (پدیده جنایی)، جلد دوم، چاپ چهارم، تهران: گنج دانش.
محقق داماد، سید مصطفی. (1397). قواعد فقه بخش جزایی، چاپ سی و ششم، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مصدق کهنموئی، محمد. (1398). شرح قانون مجازات اسلامی (جرایم، مسئولیت و ادله اثبات)، جلد دوم، چاپ دوم، تهران: جنگل (جاودانه).
مصطفی، ابراهیم، الزیات، احمد. (بی تا). المعجم الوسیط، الجزء الأول، البحرین: نشر دارالدعوه.
مظفر، محمدرضا. (1411ق). أصول الفقه، الجزء الثانی، الطبعه الرابعه، قم المقدسه: دفتر تبلیغات اسلامی.
معلوف، لوییس. (1374). المنجد فی اللغه و الأعلام، ترجمه: محمد بندرریگی، تهران: ایران.
مقدس اردبیلی، احمد. (1416ق). مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، الجزء الثالث عشر، کتاب الجنایات، الطبعه الأولی، قم المقدسه: موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین.
مکارم شیرازی، ناصر. (1411ق). القواعد الفقهیه، الجزء الأول، الطبعه الثالثه، قم المقدسه: مدرسه الإمام علی بن ابی طالب (ع).
موحدی لنکرانی، محمد فاضل. (1381). تفصیل الشریعه فی شرح تحریرالوسیله، کتاب الحدود، الطبعه الأولی، قم المقدسه: مرکز فقه الائمه الاطهار.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1385). ایضاح الکفایه، تقریر: محمد حسینی قمی، الجزء الثانی، الطبعه الخامسه، قم المقدسه: مطبعه النوح.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1430ق). أصول الشیعه لإستنباط احکام الشریعه، تقریر: محمدحسین یوسفی گنابادی، الجزء الرابع، الطبعه الأولی، قم المقدسه: مرکز فقهی ائمه اطهار.
موسائیان صبحانی، ماه نیسان. (1400). بررسی تطبیقی جهل قصوری و تقصیری در فقه و قوانین موضوعه ایران و فرانسه، نشریه فقه، حقوق و علوم جزا، شماره بیست و دوم.
موسوی أردبیلی، سید عبدالکریم. (1427ق). فقه الحدود و التعزیرات، الجزء الأول، الطبعه الثانیه، قم المقدسه: مؤسسه النشر لجماعه المفید.
موسوی بجنوردی، سید حسن. (1421ق). منتهی الأصول، الجزء الثانی، الطبعه الأولی، طهران: مؤسسه العروج.
موسوی بجنوردی، سید محمد. (1359). قواعد فقهیه، جلد اول، چاپ سوم، تهران: مؤسسه عروج.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1364). وجوب تعلم احکام شرعیه و قوانین؛ جهل به قانون رافع مسئولیت نیست، نشریه مطالعات حقوقی و قضایی حق، شماره دوم.
موسوی خمینی، سید روح الله. (1390ق). تحریرالوسیله، الجزء الثانی، کتاب الدیات، الطبعه الثانیه، النجف الاشرف: مطبعه الآداب.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1423ق). تهذیب الأصول، تقریر: جعفر سبحانی، الجزء الثالث، الطبعه الأولی، طهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1427ق). أنوار الهدایه فی تعلیقه علی الکفایه، الجزء الثانی، الطبعه الثالثه، طهران: مؤسسه تنظیم و نشر تراث الإمام الخمینی.
موسوی خمینی، سید مصطفی. (1418ق). تحریرات فی الأصول، جزء الثالث، الطبعه الأولی، قم المقدسه: مؤسسه تنظیم و نشر تراث الإمام الخمینی.
موسوی خوانساری، سید احمد. (1405ق). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، تحقیق: علیاکبر غفاری، الجزء السابع، الطبعه الثانیه، طهران: مکتبه الصدوق.
موسوی خوئی، سید ابوالقاسم. (1396ق). مبانی تکمله المنهاج، الجزء الثانی، کتاب الدیات، الطبعه الثانیه، النجف الأشرف: مکتبه و مطبعه الآداب.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1416ق). التنقیحُ فی شرح العروه الوثقی، تقریر: علی غروی تبریزی، الجزء الثالث، الطبعه الثالثه، النجف الأشرف: مدرسه دارالعلم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1417ق). مصباح الأصول، تقریر: محمد سرور الواعظ الحسینی، الجزء الثانی، الطبعه الخامسه، قم المقدسه: مکتبه الدواری.
موسوی عاملی، سید محمد. (1429ق). مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، الجزء السادس، الطبعه الأولی، قم المقدسه: موسسه آل البیت لإحیاء التراث.
موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا. (1411ق). افاضه العوائد تعلیق علی دررالفوائد، الجزء الثانی، الطبعه الأولی، قم المقدسه: دارالقرآن الکریم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1412ق). الدرُ المنضود فی احکام الحدود، الجزء الأول و الثانی، الطبعه الأولی، قم المقدسه: دارالقرآن الکریم.