حقوق بینالملل بشردوستانه بهعنوان شاخهای مهم از حقوق بینالملل، مقررات متنوعی در راستای محدود کردن آثار مخرب جنگ دارد. این مجموعه مقررات که بهطور عمده در راستای حمایت از غیرنظامیان است، نقش مهمی در این خصوص ایفا میکند. قسمتی از این مقررات مربوط به «وضعیت سپر انسانی» است. طرفین متخاصم که معمولاً در راستای جلوگیری از حملات طرف مقابل هستند، اقدام به تعیین سپرهایی از انسانها میکنند. اینها ممکن است حتی نظامیانی باشند که اسیرشدهاند. گاهی هم این سپرها افرادی هستند که داوطلبانه خود را در معرض حملات دشمن قرار میدهند. نمونههای گوناگونی از انواع این سپرها در جنگهای صورت گرفته قابل مشاهده است. در این مقاله بررسی مفهومی، انواع سپر انسانی و مقررات حاکم بر هریک هدف اصلی است. مقررات موجود حکایت از ممنوعیت موضوع دارد که حسب نوع مخاصمات ـ اعم از بینالمللی و غیر بینالمللی ـ آثار متفاوتی پیدا میکند. پرسشی که میماند، بحث ممنوعیت مطلق آن است. پروتکل الحاقی اول به کنوانسیونهای چهارگانه ژنو تحت شرایطی امکان آن را مطرح کردهاند که ما با عنوان ضرورت به آن پرداختهایم. در این خصوص به نظر میرسد که علیرغم بایسته بودن چنین ممنوعیتی، در حقوق بینالملل بشردوستانه ممنوعیت مطلق وجود ندارد. موضوع سپر انسانی گاهی داوطلبانه است. این امر هم موضوع مهمی است، از این جهت که کسی را که خود بر ضد خودش اقدام میکند، چگونه باید محافظت کرد. مقررات بینالمللی در این خصوص کلی و مبهم هستند، ولی باید گفت که مقررات سپرهای انسانی غیرداوطلبانه، بر موارد داوطلبانه هم حاکم است.
ابراهیم گل، علیرضا (1396). مسئولیت بینالمللی دولت، متن و شرح مواد کمیسیون حقوق بینالملل، چاپ هشتم، تهران: شهر دانش.
افشار، مجتبی، زمانی، قاسم، عظیمی شوشتری، عباسعلی، (1401)، استناد به ضرورت بهعنوان عامل رافع مسئولیت بینالمللی دولت در فقه امامیه و حقوق بین الملل، با بررسی موردی سپر انسانی ( تترّس)، آموزههای فقه مدنی، دوره 14، شماره 25، صص 154-127.
حبیبی، همایون، رمضانی، صالحه، (1393)، استفاده از سپر جنگی به مثابه جنایت جنگی، پژوهشهای حقوقی، شماره 26، صص 40-5.
سبحانی، مهین، قلندری شمامی، طاهر، (1403)، مفهوم سپر انسانی و چالشهای پیشروی آن با نگاهی به اصل تناسب در حقوق بینالملل بشردوستانه با تأکید بر حمله سال 2024-2023 اسرائیل به غزه، مجله حقوقی بینالمللی، قابل دسترسی در: cilamag.ir/article_719071.html
عباسی لاهیجی، بیژن (1401). حقوق بشر در اسلام، ایران و اسناد بینالمللی، تهران: دادگستر.
ممتاز، جمشید، رنجبریان، امیرحسین (1386). حقوق بینالملل بشردوستانه؛ مخاصمات مسلحانه غیر بینالمللی، تهران: میزان.
هنکرتز، ژان ماری، لوئیس دوسوا لد بک (1387). حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی، جلـد اول، ترجمه دفتر امور بینالملل قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایـران و کمیتـه بـینالمللی صـلیب سـرخ، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
Al-Duaij, Nada. (2008). “The Volunteer Human Shields, International Humanitarian Law (Oregon Review of International Law), Vol 12, No.1.
Banu, Bargu, Human shields, (2013). Contemporary Political Theory, New York.
Douglas H., Fischer, (2007). “Human Shields, Homicides, and House Fires: How a Domestic Law Analogy Can Guide International Law Regarding Human Shield Tactics in Armed Conflict”, American University Law Review.
Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, with Commentaries, Yearbook of the International Law Commission, Vol. II, Part Two, 2001.
Eric R., Christensen. (2009), The Dilemma of Direct Participation in Hostilities, Austin: The University of Texas Press.
Grant, John P. & J. (2009). Craig Barker (Eds.), Encyclopaedic Dictionary of International Law, 3rd Ed., Oxford: Oxford University Press.
Jean S. Pictet. (1958). Commentary on Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War (IV), Geneve, ICRC,.
Margaret T. Artz, A. (2012). Chink in the Armor: How a Uniform Approach to Proportionality Analysis Can End the Use of Human Shields, Vanderbilt Journal of Transnational Law, Vol.45, No.2012.
Miguel A., Marin, (1957). The Evolution and Present Status of the Laws of War, Collected Courses of The Hague Academy of International Law, Hague: Martinus Nijhoff Publishers.
Quéguiner, Jean-Francois.(2006). “Precautions under the Law Governing the Conduct of Hostilities”, International Review of Red Cross, 88, No.864.
Renfrew, Barry, Chechnya, (2007). Crimes of War 2.0: What the Public Should Know.
The Law of Armed Conflict, Conduct of Operations, part A., International Review of Red Cross, 2002.
Zarifis, Ismene. (2002). Sierra Leone’s Search for Justice and Accountability of Child Soldiers, Human Rights Brief, Vol. 9, No.3.
Amnesty International, Sri Lanka: UN Security Council Must Demand Immediate Access and Accountability, 4 January 2009.
Convention (III) relative to the Treatment of Prisoners of War. Geneva, 12 August 1949.
Convention (IV) respecting the Laws and Customs of War on Land.
Human Rights Watch, Off Target: the Conduct of the War and Civilian Casualties in Iraq, 2003.
The Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts (2001).
Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977.
UN Doc. S/664, 18 August 1990.
British Military Court, Student Case, Case No. 24, Lüneberg, 6-10 May 1946, in Law Reports of Trials of War Criminals: Selected And Prepared By The United Nations War Crimes Commission, Vol. IV,1947.
