نقد رأی یکی از اقدامات اساسی و حائز اهمیت در یک نظام قضایی و حقوقی است که نقش چشمگیری در ارتقا و توسعه رویههای قضایی و اعتلای نظام حقوقی ایفا میکند. آثار مثبت ناشی از عمل نقد رأی زمانی به ارمغان میآید که همانند سایر فعالیتهای علمی و پژوهشی، دارای رویکردی ساختارمند، روشمند و مبتنیبر اصول کشف علمی باشد. در این راستا یکی از مؤلفهها و اصول اساسی که بر تحلیل و نقد علمی آرای قضایی حاکم است، گزینشگری و داشتن معیار در انتخاب رأی است. این مقاله به تحلیل و بررسی معیارهای انتخاب آرای قضایی برای نقد و تحلیل حقوقی میپردازد. انتخاب رأی برای نقد و تحلیل باید براساس اهداف، معیارها و شاخصهایی مشخص انجام شود که همگان را قانع کند. انتخابکننده رأی، خواه ناقد باشد یا فرد دیگری، باید دلایل موجهی برای انتخاب رأی داشتهباشد و از معیارهای معین و منصفانهای پیروی کند تا نتیجه تحلیل و نقد از دقت و اعتبار قابلاتکاتری برخوردار باشد. این معیارها شامل جایگاه و ارزش رأی در نظام قضایی، پیامدهای اجتماعی و کارکرد رأی در جامعه، تحلیل حقوقی مناسب، انتخاب براساس نوآوری در استدلال حقوقی و ارائه تفسیر جدید، نمایندگی رویه قضاییاند. انتخاب آرای قضایی برای تحلیل نهفقط باید براساس استنادهای معتبر به قوانین و اصول حقوقی باشد، بلکه باید شواهد و تفسیرهای جدید را نیز منعکس کند. همچنین، این انتخاب میتواند شامل بررسی نوآوریهای قضایی و چگونگی تطبیق آرای صادره با تغییرات اجتماعی و فناوریها باشد. در نهایت، برخی آرا بهعنوان نمایندهای از رویه قضایی مورد توجه قرار میگیرند تا روند و تحولات موجود در قضات را تحلیل و نقد کنند.
اداره وحدت رویه دیوانعالی کشور (1383). مذاکرات و آرا هیئت عمومی دیوانعالی کشور سال 1374، جلد 1، چاپ 6، تهران: انتشارات دیوانعالی کشور.
انصاری، مسعود و طاهری، محمدعلی (1386). دانشنامه حقوق خصوصی، جلد 2، چاپ 2، تهران: انتشارات محراب فکر.
اولیایی، احمد (1400). مفهوم شناسی پدیده سلبریتیسم، مجله خردورزی، شماره 31، خردادماه.
ایرانپور، فرهاد (1398). مبانی و کاربرد تحلیل اقتصادی در حقوق خصوصی، چاپ 1، تهران: انتشارات دنیای اقتصاد.
آریانپور، امیرحسین (1389). «آیین پژوهش (پژوهش و پژوهشنامه)»، چاپ 5، تهران: انتشارات گستره.
بادینی، حسن (1385). آیا حقوق دانش مستقلی است، مجله دانشکده حقوق و علومسیاسی، دوره 0، شماره 74، زمستان.
تبیت، مارک (1386). فلسفه حقوق، ترجمه حسن رضایی خاوری، چاپ 2، تهران: انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
جاوید، محمدجواد، (1398). روش تحقیق در علم حقوق به زبان ساده، چاپ 4، تهران: نشر مخاطب.
حسنزاده، مهدی (1391). بررسی تطبیقی جهات فرجام در حقوق ایران و فرانسه، دو فصلنامه علمی حقوق تطبیقی (نامه مفید)، دوره 18، شماره 23، زمستان.
حسنزاده، مهدی (1392). مقایسه جهات تجدیدنظر، فرجام و اعاده دادرسی، فصلنامه مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز، دوره 5، شماره 3، زمستان.
حسین مهرپور (1391). مختصر حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، چاپ 3، تهران: انتشارات دادگستر.
حسینی، سید حسین (1396). تحلیل الگوی مفهوم نقد علمی، دوفصلنامه علمی پژوهشی پژوهشهای عقلی نوین، سال 2، شماره 4، پاییز و زمستان.
خالقی، علی (1393). نکتهها در قانون آیین دادرسی کیفری، چاپ 1، تهران: انتشارات شهر دانش، 1393.
دادمهر، محمد (1402). مسئولیت پرداخت خسارت افت قیمت خودرو توسط شرکتهای بیمه مطابق حقوق ایران با نقد و تحلیل دادنامه 140006390000832323 شعبه پنجم دیوانعالی کشور، فصلنامه قضاوت، سال 23، شماره 113، بهار.
درخشانفر، حجت، شهرامی، علی، حاتمآبادی، حمیدرضا، امینی، افشین و شریفی، عیسی (1391). بررسی معیارهای انتخاب موضوع پایاننامه و استاد راهنما از دیدگاه دانشجویان پزشکی، مجله توسعه آموزش جندیشاپور اهواز، دوره 3، شماره 3.
رفیعی، محمدتقی (1398). ایجاد وحدت رویه قضایی؛ بررسی مسائل بنیادین، فصلنامه قضاوت، دوره 19، شماره 98، تابستان.
رفیعی، محمدتقی (1401). ایجاد وحدت رویه قضایی (مبانی، چالشها و راهکارها)، چاپ 1، تهران: انتشارات مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
رفیعی، محمدرضا (1399). عدم تبعیت شعب دیوانعالی کشور و دادگاهها از آرای وحدت رویه دیوان عدالت اداری، فصلنامه رأی (مطالعات آرای قضایی)، دوره ۹، شماره ۳۰، بهار.
شهابی، مهدی؛ احمدی روزبهانی، پیام (1392). جامعهشناسی حقوق تامّلی بر تعامل یا تضاد مفهوم تجربی از علم و بایدها و نبایدهای ارزشی، فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، دوره 10، شماره 2.
صادقی، محسن (1402). تئوری موازنه استاد جعفری لنگرودی؛ تحلیل اقتصادی رأی وحدت رویه شماره 810 دیوانعالی کشور (1400/03/04)، دو فصلنامه نقد و تحلیل آرای قضایی، دوره 2، شماره 4، پاییز و زمستان.
صدرزاده افشار، سید محسن (1380). آیین دادرسی مدنی و بازرگانی، چاپ 6، تهران: نشر جهاد دانشگاهی تهران.
غیاث وند، سعید، میرزایی، مجید و حسینزاده، حسین (1402). جایگاه تعدد قاضی در ترتیبات رسیدگی و صدور حکم، مطالعات علومسیاسی، حقوق و فقه، دوره 9، شماره 3، پاییز.
فرخوش انجام، حبیب، علیزاده، یعقوب و مسعودنیا، محمد (1396). مروری بر ماده 477 آیین دادرسی کیفری، مطالعات علومسیاسی، حقوق و فقه، دوره 3، شماره 2، تابستان.
قدیمی قیداری، عباس، (1389). در اهمیت موضوع بررسی و پژوهش، مجله کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 146، تیر ماه.
کاتوزیان، ناصر (1395). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، چاپ 109، تهران: انتشارات سهامی انتشار.
کریمی، علیاصغر(1390). لزوم رفع محدودیت از مرحله فرجام در قانون آیین دادرسی مدنی، فصلنامه دیدگاههای حقوق قضایی، دوره 16، شماره 54، تابستان.
کریمی، مهدی (1400). تأثیر فناوری اطلاعات در رسیدگیهای قضایی، فصلنامه علمی آرای، دوره 4، شماره 8، زمستان.
گلاسر، ویلیام (1401). نظریه انتخاب: روانشناسی نوین آزادی شخصی، ترجمه مهرداد فیروزبخت، چاپ 11، تهران: انتشارات مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
گیدنز، آنتونی؛ ساتن، فیلیپ (1398). مقدمات جامعهشناسی، ترجمه هوشنگ نایبی، چاپ 1، تهران: نشر نی.
لسانی، محسن، حیدری، محمدعلی و توکلی، احمدرضا (1395). جایگاه و ضرورت قضاوت شورایی در تحقق عدالت قضایی، دو فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال 8، شماره 15، پاییز و زمستان.
مارکزیک، جوفری، دمانتئو، دی وی و فیستجر، دی وی (1391). اصول طرح تحقیق و روششناسی، ترجمه مریم خسروی، چاپ 2، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران و نشر چاپار.
مدنی، سید جلالالدین (1395). رویه قضایی، چاپ 25، تهران: انتشارات پایدار.
مطلبی، داریوش، (1388). انتخاب موضوع: نیاز یا تفنن، ماهنامه کتاب ماه کلیات، سال 13، شماره 3، اسفند.
موحدیان، غلامرضا (1397). آیین دادرسی و اجرای احکام مدنی: ویژه کارآموزان قضایی، چاپ 5، تهران: انتشارات فکرسازان، 1397.
مهرافزا، محمدرضا؛ زرگر، افشین (1401). ارتباط متقابل (تأثیر و تاثر) فرهنگ با رسیدگی قضایی و داوری، فصلنامه پژوهشهای سیاسی و بینالمللی، سال سیزدهم، شماره 50، بهار.
نظری، امیرحسین (1398). سخن سردبیر: تحدید موضوع پژوهش، مجله مدیریت بازرگانی، دوره 11، شماره 1.
محسنی، حسن (1398). نگاهی نو به اصل توجیه رأی لزوم قطع و یقین دادگاه هنگام نگارش رأی، فصلنامه رأی (مطالعات آرای قضایی)، دوره 8، شماره 26، بهار.
نقاش، فائزه (1397). ضرورت تحلیل اقتصادی حقوق در آرای قضایی دادگاهها، پنجمین، همایش ملی پژوهشهای مدیریت و علوم انسانی در ایران، تیرماه.
وکیلیان، حسن (1397). جایگاه رویه قضایی و قانون بهعنوان منابع حقوق در دکترین حقوقی، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، سال نوزدهم، شماره 58، بهار.
هال، استیوئرت، معنا (1396). فرهنگ و زندگی اجتماعی، ترجمه احمد گل محمدی، چاپ 3، تهران: نشر نی.
یاری، الیاس (1397). قضاوت جمعی در مرحله پژوهش، همایش ملی پژوهشهای مدیریت و علوم انسانی در ایران، دوره 5.
یاوری، اسدالله (1396). الگو و چارچوب نقد و تحلیل آرای قضایی، فصلنامه رأی (مطالعات آرای قضایی)، دوره 6، شماره 20، پاییز.
Chemin, M. (2009). The Impact of the Judiciary on Entrepreneurship: Evaluation of Pakistan’s “Access to Justice Programme”’, Journal of Public Economics, Vol 93, Issues 1–2, February.
Creswell, J. W., (2014) Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches, (4th ed.), Thousand Oaks: SAGE Publications.
Frenz, W. (2022). Handbook Industry 4.0: Law, Technology, Society, Springer Nature.
Marciano, A., Melcarne, A., & Ramello, G.B. (2018). "The economic importance of judicial institutions, their performance and the proper way to measure them". Journal of Institutional Economics, Vol. 15, No. 1.
Sagiv, Masua (2015). Cultural Bias in Judicial Decision Making, Boston College Journal of Law & Social Justice, Vol. 15, No. 1, Jun.
Wang, F. F. (2014). Law of electronic commercial transactions: Contemporary issuesin the EU, US and Chin: Routledge.
