شکل‌گیری عدلیه مدرن در ایران؛ بررسی حقوق متهم در متمم قانون اساسی مشروطه و واکاوی نقش «نخبگان» در تحولات نظام دادرسی نوین ایران

جوان جعفری بجنوردی, عبدالرضا; موسوی, سید امیرمحمد; ساداتی, سید محمدجواد

doi:10.22034/judg.2025.2057403.1419

شکل‌گیری عدلیه مدرن در ایران؛ بررسی حقوق متهم در متمم قانون اساسی مشروطه و واکاوی نقش «نخبگان» در تحولات نظام دادرسی نوین ایران

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

عبدالرضا جوان جعفری بجنوردی ¹

سید امیرمحمد موسوی ²

سید محمدجواد ساداتی ³

¹ استاد گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران، (نویسنده مسئول)، رایانامه: javan-j@um.ac.ir

² دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران، رایانامه: amirmousavi5252@gmail.com

³ استادیار گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران، رایانامه: mj.sadati@um.ac.ir

10.22034/judg.2025.2057403.1419

چکیده

تصویب متمم قانون اساسی مشروطه نقطه عطفی در تحولات نظام قضایی کشور محسوب می‌شود. تا پیش از تصویب سند مذکور و در عدلیه سنتی کشور، حقوق متهمان به انحای مختلف تضییع می‌شد. از فقدان وجود قوانین مشخص درزمینه دادرسی، تشکیل و محاکمه خودسرانه دادگاه‌ها و تجمیع قدرت در ید قضات واحد گرفته تا فقدان اصل قانونی بودن جرایم، بازداشت‌های خودسرانه و تعدی به جان و مال و آزادی متهمان، فقدان بهره‌مندی از وکیل و عدم امکان اعتراض به رأی تنها برخی مصادیق پایمال شدن حقوق متهمان در نظام دادرسی سنتی کشور محسوب می‌شدند. متمم قانون اساسی مشروطه با پیش‌بینی موردی برخی از حقوق فردی و ساختاری متهمان گام مهمی در متحول کردن نظام دادرسی کشور برداشت. یافته‌های این پژوهش حاکی از این است که گروه اجتماعی «نخبگان» بیشترین نقش را در پیشبرد اصلاحات نظام قضایی کشور ایفا کرده است؛ تاجایی‌که در اواخر دوره قاجار و سپس در دوره پهلوی میان اصلاحات صورت‌گرفته و حمایت وجدان جمعی جامعه از ارزش‌های جدید واگرایی قابل‌توجهی ایجاد می‌شود.

کلیدواژه‌ها

انقلاب مشروطه

متمم قانون اساسی مشروطه

حقوق متهم

روشنفکران

روحانیون

موضوعات

حقوق جزا

احمدی موحد، اصغر. (1380). «حذف دادسرا، علل و نتایج»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 65، شماره 36، صص 134-125.
افسرده، عطاءالله. جلال‌پور، شیوا و عامری گلستانی، حامد. (1397). «واکاوی جایگاه حقوق طبیعی فرد در قانون اساسی مشروطه»، پژوهشنامه علوم سیاسی، دوره 13، شماره 3، صص 36-7.
امین، حسن. (1391). تاریخ حقوق ایران، تهران: دایره المعارف ایران‌شناسی.
انصاری، ولی‌الله. (1380). حقوق تحقیقات جنایی (مطالعه تطبیقی)، تهران: انتشارات سمت.
آبراهامیان، یرواند. (1402). ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل‌محمدی. تهران: نشر نی.
آدمیت، فریدون. (1349). اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران: انتشارات خوارزمی.
آدمیت، فریدون. (1363). اندیشه‌های طالبوف تبریزی، تهران: انتشارات دماوند.
آشوری، محمد. (1376). عدالت کیفری (مجموعه مقالات)، تهران: گنج دانش.
آشوری، محمد. (1400). آیین دادرسی کیفری. جلد 2، ویراست پنجم، تهران: سمت.
باقری‌نژاد، زینب. (1394). اصول آیین دادرسی کیفری، تهران: خرسندی.
بکاریا، سزار. (1395). رساله جرایم و مجازات‌ها، ترجمه محمدعلی اردبیلی. تهران: میزان.
بهارک، شاهد و مهرا، نسرین. (1397). «برخی از جلوه‌های بارز الگوی دادرسی منصفانه در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392»، نشریه پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، شماره 12، صص 30-5.
بیگی، حسن. (1366). تهران قدیم، تهران: انتشارات ققنوس.
جوانمرد، بهروز. (1400). آیین دادرسی کیفری، جلد 1، ویراست نهم، تهران: جنگل.
حائری، عبدالهادی. (1367). نخستین رویارویی‌های اندیشه گران ایران با دو رویه تمدن بوزژوازی غرب، تهران: امیرکبیر.
خالقی، علی. (1402). نکته‌ها در آیین دادرسی کیفری. ویراست نهم، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
دروویل، گاسپار. (1348). سفرنامه دروویل، ترجمه جواد محبی. تهران: انتشارات گتنبرگ.
دوگوبینو، ژوزف آرتور. (1341). نامه‌های ایرانی، ترجمه عذرا غفاری. تهران: دهخدا.
دهفولی، میترا. (1396). «مسئولیت انتظامی قضات در صورت نقض حقوق متهم،. نشریه دادرسی، دوره 21، شماره 126، صص 57-51.
راوندی، مرتضی. (1368). سیر قانون و دادگستری در ایران، تهران: نشر چشمه.
رایت، دنیس. (1368). ایرانیان در میان انگلیسی‌ها، ترجمه کریم امامی، تهران: نشر نو .
ساداتی، سید محمدجواد. (1400). مجازات و کنترل اجتماعی، تهران: میزان.
ستایش پور، محمد و آسیان، فاطمه زهرا. (1400). «استقلال قضایی در اسلام و حقوق بین الملل: غنای اسلام»، فصلنامه قضاوت، دوره 21، شماره 105، صص 141-157.
سجادی‌نژاد، سید احمد (1385). «اصل قانونی بودن جرایم و مجازات‌ها در فقه و حقوق»، آموزه‌های حقوق کیفری، دوره 6، شماره 9، صص 89-114.
سرنا، کارلا. (1363). سفرنامه کارلا سرنا: مردم و دیدنی‌های ایران، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.
سلیمیان، اباالفضل. ایزدپناه، غلامرضا و احمدیان، سعید. (1399). «بررسی استقلال نهاد قضاوت و وکالت از منظر فقه امامیه و حقوق ایران و حقوق بین‌الملل»، فصلنامه پژوهش‌های حقوق تطبیقی عدل و انصاف، دوره 3، شماره 11، صص 7-29.
شاکری، ابوالحسن و هادی زاده، رضا. (1395). «اصل تفکیک مقام تعقیب از مقام تحقیق در حقوق ایران»، پژوهشنامه حقوق کیفری، دوره 7، شماره 1، صص 163-141.
شریف‌یزدی، رضا. فخار، فرنوش و جلالی، محمد. (1403). «سرمشق‌گیری در نگارش قانون اساسی مشروطه؛ بررسی مطابقت‌ها، نوآوری‌ها و کاستی‌ها»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، دوره 28، شماره 2، صص 96-64.
شوشتری، میر عبداللطیف. (1363). تحفه العالم و ذیل التحفه. به اهتمام صمد موحد، تهران: طهوری.
صادق خانی، نورالله. جعفری، محمدجواد و رنجبر، ایرج. (1399). «بررسی واکاوی حقوق شهروندی در قانون اساسی مشروطه و جمهوری اسلامی ایران»، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، دوره 3، شماره 3، صص 1341-1322. Doi: https://doi.org/10.30510/psi.2022.333908.3253
صالحی طیبلو، فیضاله. توسلی نایینی، منوچهر و غمامی، محمد مهدی (1398). «حقوق متهم در آراء دادگاه عالی انتظامی قضات ایران و اسناد حقوق بشری»، پژوهشنامه حقوق کیفری، دوره 10، شماره 2، صص 136-113.Doi: https://doi.org/10.22124/jol.2019.9179.1434
صبری، نورمحمد. (1393). هیئت منصفه (مطالعه تطبیقی)، تهران: میزان.
صفایی، سید حسین و کاظمی، محمود. (1389). «وضعیت علم حقوق در ایران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، با جهت‌گیری آینده»، مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 1، شماره 2، صص 50-13.
ظریفی، غلامرضا. (1397). «بررسی آیین دادرسی کیفری در تحقق دادرسی منصفانه»، مطالعات حقوق، دوره 2، شماره 20، صص 76-57.
غفاری، هدی و عباسی کلیمانی، عاطفه. (1385). «مروری بر حقوق متهم در نظام حقوقی ایران با رویکردی بر اسناد فراملی»، فقه و حقوق خانواده، دوره 11، شماره 43، صص 148-119.
فلور، ویلم و بنانی، امین. (1402). نظام قضایی عصر قاجار و پهلوی، ترجمه حسن زندیه، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
قاضی، ابوالفضل. (1370). حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران: دانشگاه تهران.
قلی زاده، میثم. سلطانی، عباسعلی و قبولی درافشان، محمد‌هادی. (1402). «استقلال قضایی در نظام حقوقی ایران؛ تاملی بر تحولات تاریخی از دوره مشروطه تا قانون اساسی (با تأکید بر مرحله استخدام و گزینش)»، فصلنامه علمی پژوهش های نوین حقوق اداری، دوره 5، شماره 16، صص 88-65. doi: 10.22034/mral.2023.561719.1378
قمی اویلی، الهام. (1397). «حقوق متهم نزد ضابطین دادگستری در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392»، نشریه قانون‌یار، دوره 2، شماره 6، صص 455-435.