فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

دعوی الزام فروشنده‌ی مال مرهونه به فک رهن (نقد رأی وحدت رویه شماره 832 هیئت عمومی دیوان عالی کشور)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران، (نویسنده مسئول)، رایانامه: makazemy@ut.ac.ir
چکیده
در خصوص وضعیت بیع مال مرهونه و آثار آن، سال‌هاست در رویه قضائی ایران اختلاف‌نظر وجود دارد. زمانی هیئت عمومی دیوان عالی کشور با صدور رأی وحدت رویه شماره 620 در سال 1376 آن را غیر نافذ اعلام کرد. به‌رغم آن، شهرت نظریه صحت بیع مال مرهونه در دکترین، سبب تمایل محاکم به سمت این نظر شده و اغلب با تأویل مدلول‌ رأی وحدت رویه و تفسیر محدود آن از قلمرو اجرایی آن کاسته‌اند. در این میان اختلاف دیگری در بین محاکم آشکار گردید و آن، نحوه برخورد با دعوی «الزام فروشنده مال مرهونه به فک رهن» بود که از سوی خریدار مطرح می‌شد. دادگاه‌ها در این خصوص ‌آرای متعارض صادر می‌کرده‌اند؛ برخی این دعوی را غیرقابل استماع دانسته و برخی دیگر آن را می‌پذیرفته‌اند. سرانجام رأی وحدت رویه‌ی جدیدی به شماره 832 در سال 1402 صادر گردید که به‌موجب‌ آن، ‌دعوی الزام فروشنده به فک رهن قابل‌پذیرش دانسته شده است. مفاد این رأی ‌مبهم و البته غیر مستدل است و روشن نیست که هیئت عمومی دیوان عالی کشور از رأی قبلی خود عدول کرده و بیع مال مرهونه را صحیح دانسته است یا همچنان معتقد به عدم نفوذ آن است؛ زیرا با فرض غیر نافذ بودن بیع مال مرهونه، پذیرش دعوی الزام بایع به فک رهن، به‌ویژه اگر او ضمن عقد بدان متعهد نشده باشد، مشکل می‌نماید. در این مقاله ضمن بررسی موضوع از دیدگاه فقهی و حقوق موضوعه به‌نقد و تحلیل این رأی پرداخته و نتیجه گرفته‌ایم که دعوی الزام بایع (راهن) به فک رهن در فرضی که او در ضمن عقد بیع متعهد به آن نشده بر بنیاد محکمی استوار نبوده و قابل‌پذیرش نیست و ازاین‌جهت رأی هیئت عمومی دیوان عالی کشور قابل نقد است.





 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


پذیرش «دعوی الزام بایع به فک رهن» به‌رغم عدم نفوذ بیع مال مرهونه باشد.
7. بین مقدمات توجیهی و منطوق رأی تناسب وجود ندارد و به نظر می‌رسد که این رأی مصداق رأی غیر مستدل است.
منابع
1.      اصفهانى، سید ابوالحسن. (1422 ق). وسیلة النجاة (مع حواشی الإمام الخمینی)، چاپ اول، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره.
2.      اصفهانى، محمدحسین کمپانى. (1418 ق)، حاشیة کتاب المکاسب، ج 5، چاپ اول، قم: أنوار الهدى.
3.      امامی، سید حسن. (1372). حقوق مدنی، ج 2، چاپ هشتم، تهران: اسلامیه.
4.      انصاری، مرتضی (شیخ انصاری). (1431 ه‍ ق). کتاب المکاسب، ج 4، چاپ شانزدهم، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
5.      ایزانلو، محسن، حبیبی، سینا، شعبانی کندسری، هادی. (1395). «ضمانت اجرای بیع مال مرهون: مطالعه ای در فقه تطبیقی»، پژوهشنامه حقوق اسلامی، سال هفدهم، شماره اول، ص 104 - 83.
6.      آل بویه، علی. (1395). «طلق بودن مبیع با رویکردی بر نظر امام خمینی»، پژوهشنامه متین، سال هجدهم، شماره 71، ص 18-1.
7.      باقری، پرویز؛ مقصودی، رضا. (1395). «وضعیت حقوقی معامله انتقال عین یا منافع مال مرهونه توسط راهن»، دو فصلنامه دانش حقوق مدنی، سال پنجم، شماره اول، ص 22 - 11.
8.      بحرانى، یوسف بن احمد بن ابراهیم آل عصفو. (1405 ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرةج 21، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
9.      بروجردی عبده، محمد. (1380). حقوق مدنی، چاپ سوم، تهران: مجد.
10.    حلی، علی بن حسین کرکی (محقق ثانی). (1414 ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج 7، چاپ دوم، ق.: مؤسسه ال البیت (ع).
11.    خوانسارى، محمد امامى. (بی تا). الحاشیة الأولى على المکاسب. (للخوانساری)، بدون تاریخ و محل انتشار.
12.    خوئی، سید ابو القاسم موسوى. (1409 ق). مبانی العروة الوثقى، ج 2، چاپ اول، قم: منشورات مدرسة دار العلم.
13.    خویى، سید ابو القاسم موسوى. (بی تا). مصباح الفقاهة، ج 5، چاپ اول، نجف: المطبعه الحیدریه.
14.    ساعتچی، علی؛ جاویدی آلسعدی، فرزاد. (1395). «بازپژوهی نظریه صحت بیع مال مرهونه»، فصلنامه رأی - مطالعات آرای قضائی، شماره هفدهم، ص 71 - 49.
15.    سبحانی، جعفر. (1438 ق)، احکام المضاربه فی ثوبه الجدید، قم: مؤسسه الامام الصادق (ع).
16.    سیستانى، سید على حسینى. (1417 ق). منهاج الصالحین، ج 2، چاپ پنجم، قم: دفتر حضرت آیة الله سیستانى.
17.    صفایی، سیدحسین؛ جواهر الکلام، محمدهادی. (1401). «دعوی الزام یه فک رهن و تنظیم سند رسمی انتقال عین مرهونه در رویه قضائی؛ قواعد شکلی دعوی خریدار مال مرهونه علیه فروشنده (راهن)»، فصل نامه علمی تخصصی، دانشنامه های حقوقی، دوره 5، شماره 14، ص 130-106.
18.    صفری، محسن؛ یوسف زاده، صمد. (1391). «بررسی فقهی تصرف حقوقی در مال مورد رهن»، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، شماره 28، ص 91 - 79.
19.    عاملی، زین الدین بن علی (شهید ثانی) (1410 ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تحقیق: سید محمد کلانتر، ج 3، چاپ اول، قم: کتابفروشى داورى.
20.    عاملی، زین الدین بن علی (شهید ثانی). (1413 ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، ج 4، چاپ اول، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
21.    قبولی درفشان، محمد تقی. (1390). وضعیت تصرفات ناقل عین مرهونه از سوی راهن (مطالعه فقهی - حقوقی)، مجله آموز‌ های فقه مدنی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شماره 4، ص 64 - 49.
22.    کاتوزیان، امیرناصر. (1369). حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها، ج 2، چاپ دوم تهران: انتشارات بهنشر.
23.    کاتوزیان، امیرناصر. (1376). حقوق مدنی، عقود معین (4)، عقود اذنی وثیقه‌های دین، ج 4، چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
24.    کاظمی، محمود، احمدی بیاضی، علی. (1401). «جمع پراکنده؛ جستاری در وضعیت و احکام بیع مال مرهونه: مطالعه تطبیقی»، فصل نامه دانش حقوق مدنی، دوره 11، شماره 2، شماره پیاپی 22، ص 158-135.
25.    کاظمی، محمود؛ تقی زاده، ابراهیم؛ احمدی بیاضی، علی. (1399). «شرط مستقل از عقد؛ مطالعۀ تطبیقی در فقه اسلامی و حقوق فرانسه بر مبنای اصلاحات قانون مدنی»، مجله حقوق تطبیقی، دوره یازدهم، شماره 1، ص 270 245.
26.    میرزا نژاد جویباری، اکبر. (1390). «وضعیت حقوقی قرارداد فروش مال مرهونه «بطلان، عدم نفوذ یا عدم قابلیت استناد»»، فصلنامه حقوق - مجله دانشکده حقوق وعلوم سیاسی، شماره 2، ص 299 281.
27.    نجفى، محمد حسن. (1404 ه‍ ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج 25 و 26 چاپ اول، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
28.    یزدی، سیدمحمد کاظم طباطبایی. (1419 ق). العروة الوثقى (المحشّى)، ج 5، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
دوره 25، شماره 123
پاییز 1404
صفحه 1-23

  • تاریخ دریافت 17 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 22 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 22 مهر 1404