فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

جرم نبودن عمل ارتکابی؛ تحلیل بند «چ» مادۀ 474 قانون آیین دادرسی کیفری در پرتو رویۀ قضایی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران، (نویسنده مسئول)، رایانامه: a.khodadi@gmail.com
2 استادیار گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران، رایانامه: s.soheilmoghadam@shahed.ac.ir
چکیده
«جرم نبودن عمل ارتکابی» یکی از جهات اعادۀ دادرسی است که در مادۀ 474 قانون آیین دادرسی کیفری به آن تصریح شده است. حقوق‌دانان و طبعاً رویۀ قضایی تفاسیر متفاوتی از این بند ارائه کرده‌اند. به‌طور کلی، دیدگاه‌های حاکم بر این بند را می‌توان به دو رویکرد مضیق و موسع تقسیم کرد. دیدگاه مضیق حکایت از فقدان رکن قانونی جرم و رویکرد موسع بیانگر نبود یکی از عناصر سه‌گانۀ جرم است. هریک از این رویکردها در آرای صادرشدۀ دیوان عالی کشور تبلور یافته است. در این مقاله با روش توصیفی ــ تحلیلی و با استناد بر رویۀ قضایی سعی می‌شود هر دو رویکرد تبیین و نقاط قوت و ضعف آن ارزیابی شود و درنهایت رویکرد سومی با نام بینابین پیشنهاد می‌شود. تفسیر بینابین به‌مثابۀ دستاورد تحقیق، درصدد بیان این موضوع است که گاه عنوان مندرج در آرای بدوی و تجدیدنظر وصف مجرمانه دارند، اما تفسیر مقامات قضایی در خصوص مادۀ قانونی صحیح و قابل پذیرش نیست. همچنین گاهی رفتار تحت‌تعقیب با وجود قرار گرفتن ذیل آن عنوان مجرمانه، به‌مثابۀ مصداق آن رفتار مجرمانه شناسایی نمی‌شود؛ به عبارت دیگر، تفسیر مرجع قضایی از عنوان مندرج در قانون صحیح نبوده است و در حالی که عمل ارتکابی ثبوتاً (نه اثباتاً) جرم نیست، اما به محکومیت منجر شده است. از این رو، دیوان عالی کشور در راستای وظایف نظارتی‌اش در تفسیر قانون ورود می‌کند. «جرم نبودن عمل ارتکابی» در پرتو این دیدگاه با وظیفۀ نظارتی دیوان بر تفسیر قوانین، استثنایی بودن اعادۀ دادرسی و اعتبار امر مختوم مطابقت دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.         اسداللهی، خدابخش، آذرنیوار، لیلا. (1400). آسیب‌‏شناسی نگارشی و ویرایشی قانون مدنی با تکیه بر دستور زبان فارسی، پژوهشهای دستوری و بلاغی، شمارۀ 20.
2.         امیدی، جلیل. (1399). مسئولیت دیوان عالی کشور در نظام‌مندسازی تفسیر قوانین کیفری، مطالعات حقوق کیفری و جرمشناسی، شمارۀ 1.
3.         الهام، غلامحسین و برهانی، محسن. (1398). درآمدی بر حقوق جزای عمومی، جلد 1، تهران: میزان.
4.         حیاتی، علی عباس. (1387). اعادۀ دادرسی، تهران: میزان.
5.         خالقی، علی. (1404). نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری، تهران: پژوهشکده حقوقی شهر دانش.
6.         سجادی‌نژاد، سید احمد. (1385). اصل قانونی بودن جرایم و مجازات‌ها در فقه و حقوق، مجله تخصصی الهیات و حقوق، شمارۀ 20.
7.         شهرکی، محمد صالح. (1402). درآمیختگی مفهوم جرم و تخلف در قانون و رویۀ قضایی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشگاه شاهد، استاد راهنما ابوالقاسم خدادی.
8.         طهماسبی، جواد. (1402). آیین دادرسی کیفری، جلد 3، تهران: میزان.
9.         غلاملو، جمشید و فرجیها، محمد. (1393). محکومیت بی‌گناهان: از خطای قضایی تا بی‌گناهی واقعی، پژوهش حقوق کیفری، شمارۀ 8.
10.      کیخا، محمدرضا و عامریان، شقایق. (1403). تفاوت‌سنجی مستند و مستدل بودن آرای قضایی، مجلۀ پژوهشهای حقوقی، شمارۀ 57.
11.      متین دفتری، احمد. (1381). آیین دادرسی مدنی و بازرگانی، جلد دوم از یک مجموعۀ یک جلدی، تهران: مجد.
12.      میرکمالی، سید علیرضا و کاظمی، سید مهدی. (1396). بررسی تحلیلی اعادۀ دادرسی در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392، نشریه قضاوت، شمارۀ 89.
13.      نیک‌نژاد، جواد و حیدری، نصرت. (1400). موجه، مستند و مستدل بودن رأی دادگاه و داوری، پژوهش حقوق خصوصی، شمارۀ 35.
ویژه، محمدرضا و کتابی رودی، احمد. (1393). حدود صلاحیت دیوان عدالت اداری در انتصاب مدیران مؤسسات عمومی غیردولتی (مطالعۀ موردی مدیر عامل سازمان تأمین اجتماعی)، دیدگاههای حقوق قضایی
دوره 25، شماره 123
پاییز 1404
صفحه 110-130

  • تاریخ دریافت 15 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 29 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 10 مهر 1404