فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

تحلیل استناد به مصلحت کودک در دعاوی حضانت؛ مطالعه‌ی تطبیقی رویکرد تقنینی و قضایی در نظام حقوقی فرانسه و ایران

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق زن و خانواده، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران، R.talebitooti@modares.ac.ir
2 عضو هیئت علمی گروه مطالعات زنان، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. رایانامه: h.azari@modares.ac.ir
چکیده
در دهه‌های اخیر با تحول مفهومی در حقوق خانواده، مصلحت عالیه‌ی کودک به‌مثابه‌ی معیاری محوری در رویه‌های قضاییِ ناظر بر حضانت تبلور یافته است. قانون مدنی فرانسه، به‌عنوان الگوی تأثیرگذار بر نظام‌های حقوقی از جمله ایران، صراحتاً مصلحت عالی کودک را در تمام قوانین مربوط به حضانت مدنظر قرار داده است. در ایران نیز پس از پیوستن به کنوانسیون حقوق کودک، قانون حمایت از خانواده، صراحتاً مصلحت کودک را در تصمیمات دادگاه خانواده ارجحیت بخشید. بااین‌حال شاخص تعیین مصلحت کودک همواره با چالش‌هایی روبه‌رو بوده است. در این پژوهش، با تحلیل تطبیقی قوانین مرتبط به حضانت در ایران و فرانسه و مجموعه‌ای از آرای قضایی دادگاه‌های این دو کشور، در پی پاسخ به این پرسش بوده‌ایم که رویکرد تقنینی و رویه‌ی قضایی این دو نظام حقوقی در مورد حضانت، چگونه به مفهوم مصلحت استناد داشته و چه بهره‌ای از آن برده‌اند. تحلیل‌ها نشان داد که دادگاه‌های ایران، آنجایی به مصلحت کودک توجه داشته‌اند که بتوانند از محدودیت‌های ملاک سن و جنس که در قانون در مورد حضانت مادران وضع شده است، عبور کنند و در غیر این صورت، غالباً طبق سن کودک و جنس والدین حضانت را تعیین و به مصلحت کودک استنادی نداشته‌اند. در مقابل، دادگاه‌های فرانسه ابتدائاً تمرکز را بر تأمین حقوق کودک با ارزیابی آزادانه‌ی مصلحت وی گذارده‌اند. بررسی آرای قضایی، پژوهشگران را به این نتیجه رساند که قضات ایرانی تحت تاثیر دکترین دوران کودکی که به حقوق مادر توجه بیشتری نشان می‌دهد، از ظرفیت قانونی حاکمیت مصلحت کودک بر دیگر شاخص‌ها به کفایت‌ بهره نبرده و این امر به‌صورت محسوس بر حقوق کودکان و بعضاً مادران تاثیرات نامطلوبی برجای گذاشته است. در این راستا پیشنهادهایی چون سوق قضات به ارزیابی مصلحت در همه‌ی پرونده‌ها با توجه به شاخص‌های بین‌المللی و بازنگری در نحوه‌ی اعمال اختیارات ولی قهری در راستای تأمین حقوق کودک ارائه شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.         اولادی قادیکلایی، اعظم و آذری، هاجر. (1402). مطالعۀ تطبیقی نهاد ارزیابی حضانت: رویکردی علمی و بین‌رشته‌ای در دعاوی حضانت، مجله‌ حقوق تطبیقی، دورۀ 14، شمارۀ 1.
2.         آذری، هاجر و میراحمدی، منیره. (1398). رویکردهای قضایی به تشخیص مصلحت در ازدواج کودکان، فصلنامه‌ زن و جامعه، شمارۀ 40.
3.         برناردز، جان. (1400). درآمدی به مطالعات خانواده، ترجمۀ حسین قاضیان، چاپ هشتم، تهران: نی.
4.         بستان، حسین. (1399). جامعه‌شناسی جنسیت با رویکردی اسلامی، چاپ دوم، قم: مرکز نشر هاجر.
5.         بیات، فرهاد و بیات، شیرین. (1399). شرح جامع قانون مدنی، چاپ بیستم، تهران: ارشد.
6.         تانگ، رزمری. (1401). نقد و نظر: درآمدی جامع بر نظریه‌های فمینیستی، ترجمۀ منیژه نجم عراقی، چاپ دهم، تهران: نی.
7.         جهانی، فرزانه سادات. (1403). گزارش نشست سیمای اشتغال و تأمین اجتماعی زنان، پایگاه اینترنتی ایرنا به نشانی  
8.         جوهری، مهدی و زرنگ، امیرحسین. (1404). معیارهای گزینش آرای قضایی برای نقد و تحلیل، فصلنامه‌ قضاوت، شمارۀ 121.
9.         دادمرزی، سیدمهدی. (1398). تأثیر حقوق غربی در قیاس با فقه امامیه بر تدوین قانون مدنی ایران، فصلنامه‌ تحقیق و توسعه در حقوق طبیعی، شمارۀ 4.
10.      راسخ، محمد. (1401). حق و مصلحت: مقالاتی در فلسفۀ حقوق، جلد یک، چاپ سوم، تهران: نی.
11.      صفایی، سیدحسین و امامی، اسدالله. (1402). مختصر حقوق خانواده، چاپ پنجاه‌ونهم، تهران: میزان.
12.      طالبی توتی، روح‌الله. (1402). ارتباط‌سنجی احکام فقهی پیرامون زنان با نظریۀ جنسیت، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تهران.
13.      فلیک، اووه. (1401). درآمدی بر تحقیق کیفی، ترجمۀ هادی جلیلی، چاپ سیزدهم، تهران: نی.
14.      قوانین و مقررات مربوط به ازدواج و طلاق و خانواده. (1399). تدوین جهانگیر منصور. شامل قانون مدنی و قانون حمایت از خانواده. تهران: دیدار.
15.      گروسی، پائلو. (1399). تاریخ حقوق در اروپا، ترجمۀ بهاءالدین بازرگانی گیلانی، چاپ اول، تهران: کویر.
16.      محمدتقی‌زاده، مهدیه؛ کرمی، محمدتقی و ساوه، فائقه. (1402). تجربۀ زیستۀ مادران مطلقه از حضانت فرزندان با تأکید بر چالش ازدواج مجدد، مجله‌ مطالعات راهبردی زنان، شمارۀ 99.
17.      محمدی جوزانی، سجاد و عوض‌پور هیبت‌لو، فردین. (1401). توافقات راجع به حضانت با تأکید بر رویۀ قضایی، مجله‌ پژوهش‌های حقوقی، شمارۀ 50.
18.      نظری توکلی، سعید. (1385). حضانت کودکان در فقه اسلامی، چاپ اول، تهران: سمت.
19.     Committee on the Rights of the Child. (2013). General comment No. 14 (2013) on the right of the child to have his or her best interests taken as a primary consideration (art. 3, para. 1) (CRC/C/GC/14). United Nations.
20.     Devici, J. R. (1994). “The Best Interests Principle in French Law and Practice”, International Journal of Law, Policy and the Family, Vol. 8, No. 2.
21.     Godbout, É., Parent, C., and SaintJacques, M. (2014). Le meilleur intérêt de l’enfant dont la garde est contestée : enjeux, contexte et pratiques.
22.     Hubert-Dias, G. (2014). L'intérêt supérieur de l'enfant dans l'exercice de l'autorité parentale: Étude de droit européen comparé.
23.     Mason, M. A. (1996). From Father’s Property to Children’s Rights: The History of Child Custody in the United States, Columbia University Press.
24.     Mendes, J. A., and Ormerod, T. C. (2019). THE BEST INTERESTS OF THE CHILD: AN INTEGRATIVE REVIEW OF ENGLISH AND PORTUGUESE LITERATURES, Psicologia em Estudo.
25.     United Nations High Commissioner for Refugees. (2008). Best Interests Determination Guidelines (G. Okoth‑Obbo, Director, Division of International Protection Services). Geneva, Switzerland: UNHCR.
26.     Ushalli, M. U., et al. (2024). “RECONSTRUCTING CHILD CUSTODY POST-DIVORCE IN ISLAMIC FAMILY LAW: A BEST INTEREST OF THE CHILD-BASED APPROACH IN THE CONTEMPORARY ERA, Journal of social and economic research, Vol. 5, No. 2.
 
پایگاه‌های اینترنتی
دوره 26، شماره 125
بهار 1405
صفحه 156-185

  • تاریخ دریافت 14 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 19 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 12 اردیبهشت 1405