فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

حقوق معنوی مؤلف در بحران‌های اجتماعی؛ مطالعه تطبیقی در اسناد بین‌المللی و نظام‎‌های حقوقی ایران، آلمان و فرانسه

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی. رایانامه: Pakbaz.sbu@gmail.com
2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق مالکیت فکری، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران رایانامه:mostafarahmanpour@ut.ac.ir
10.22034/judg.2026.2086082.1681
چکیده
این مقاله با رویکردی میان‌رشته‌ای، تأثیر بحران‌های اجتماعی نظیر جنگ و اعتراضات مدنی بر سه مؤلفه‌ی اصلی حقوق معنوی مؤلف، یعنی حق انتساب، حق افشای عمومی و حق حرمت و تمامیت اثر را بررسی می‌کند. با تکیه بر ادبیات جامعه‌شناسی و حقوق عمومی، ابتدا نشان داده می‌شود که چگونه ارائه‌ی تفسیری موسع و ابزاری از مفاهیمی همچون «وضعیت اضطراری» و «حالت فوق‌العاده» می‌تواند در عمل، بدون‌ آن‌که شرایط مطابق اسناد حقوق بشری به سطح تعلیق تعهدات دولت‌ها برسد، زمینه را برای به نادیده انگاشتن حقوق معنوی مؤلفان فراهم کند. سپس با بررسی اسناد بین‌المللی نظیر کنوانسیون برن و موافقت‌نامه تریپس، و مطالعه‌ی نظام‌های حقوقی فرانسه و آلمان به عنوان دو نمونه‌ی برجسته‌ی نظام حقوق رومی-ژرمنی، غلبه‌ی منطق شخصیت‌محور در حوزه‌ی حقوق معنوی و نقش ابزارهایی مانند حق بازستانی در کنترل بهره‌برداری‌های ایدئولوژیک و تحریف‌آمیز از آثار ادبی و هنری در بستر بحران‌های اجتماعی تبیین می‌شود. مطالعه‌ی وضعیت حقوق ایران نشان می‌دهد که علی‌رغم شناسایی کلی حقوق معنوی در قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب سال 1348، نه حق بازستانی به رسمیت شناخته شده و نه چارچوب ویژه‌ای برای مدیریت بهره‌برداری اضطراری از آثار پیش‌بینی گردیده است. در بخش پایانی مقاله با توجه به تجربه‌ی اتفاقات سال‌های اخیر، دو راهکار هنجاری پیشنهاد می‌شود: اول، به رسمیت شناختن صریح حق بازستانی در قوانین مربوط به حقوق مالکیت ادبی و هنری؛ و دوم، تدوین دستورالعمل ویژه‌ی بهره‌برداری از آثار ادبی و هنری در بحران‌های اجتماعی. اجرای این پیشنهادها می‌تواند توازن منطقی و مطلوبی میان منافع عمومی و صیانت از حقوق معنوی مولف حتی در ملتهب‌ترین لحظات حیات جمعی را فراهم کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 14 خرداد 1405

  • تاریخ دریافت 06 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری 11 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 14 خرداد 1405