فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

نخستین شورای دربار؛ تجربه ای نو در تاریخ نهادهای حقوق عمومی ایران

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بوعلی سینای همدان
2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق عمومی دانشگاه بوعلی سینای همدان
چکیده
ناصرالدین شاه به دلایل متعددی به یک سری از وقایع در راستای تحدید قدرت خود تن داد که اگرچه اغلب به سردی گراییدند امّا زمینه ‌ساز تحولات مهمی در آینده و انقلاب مشروطیت شدند. یکی از این وقایع، انحلال مقام صدارت و واگذاری مسؤولیت امور کشور به شورای دربار اعظم بود که بعد از زمینه ‌های فراوان منجر به صدور فرمانی شد که سلطان را بر آن داشت تا کپی ‌برداری ناقصی از نمونه انگلیسی را در ایران پیاده سازد و اجرائیات کشور را به فرد یا افراد دیگر بسپارد که به خاطر عللی همچون آماده نبودن ساختار، متناسب بودن با نظام بریتانیا و عدم همراهی کارگزاران، اصلاحات ناصری متوقف شد و ناصرالدین شاه، نهاد صدارت را بار دیگر احیا کرد و مسیر سابق را در پیش گرفت. اصلاحات ناصری که در آن برهه به تشکیل شورای دربار انجامید وسیله‌ ای برای رسیدن به مقصود ـ که همان تحدید قدرت است ـ به حساب می ‌آمد و هرچند که در گسترش حقوق عمومی نقش زیادی ایفا نکرد و همچنان قدرت مطلقه را در دست شاه و نزدیکانش نگاه داشت امّا بی ‌شک می ‌توان این حرکت شاه را فصلی نو در حقوق عمومی به حساب آورد و می ‌توان این حادثه را یکی از نخستین تجربه‌ه ای ایرانیان در خصوص تأسیس یکی از نهادهای مهم حقوق عمومی، یعنی کابینه و هیأت دولت تلقی کرد که بعدها در انقلاب مشروطیت به بار نشست.
کلیدواژه‌ها

  • آدمیت، فریدون؛ اندیشه ترقی و حکومت قانون (عصر سپهسالار)، نشر خوارزمی، تهران، 1351.
  • آدمیت، فریدون؛ ایدئولوژی نهضت مشروطیت، کانون کتاب ایران، سوئد، 1392.
  • آدمیت، فریدون؛ امیرکبیر و ایران،انتشارات خوارزمی، تهران،1355
  • آل داوود، سیدعلی؛ رساله­ای کهن در حقوق اساسی و اداری ایران، مجله کانون وکلا، شماره 184و 185، 1383.
  • ابراهیمی، آمنه؛ معرفی نسخه خطی بیان سلطنت انگلستان اثر میرزا ملکم خان، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. شماره 94 و 95، 1384.
  • اعتماد السلطنه، محسن­خان؛ تاریخ منتظم ناصری، تصحیح محمداسماعیل رضوانی، جلد 3، دنیای کتاب، تهران، 1367.
  • اعتماد السلطنه، محمدحسن خان؛ مرآت البلدان، جلد 2، نشر دانشگاه تهران، 1367.
  • امانت، عباس؛ قبله عالم، تصحیح حسن کامشاد، مهرگان بهارستان، دوره اول، شماره اول، سال اول، تهران، 1383.
  • بهرامی، عبدالحسین؛ رساله­ای از میرزا­ ملکم­خان ناظم­الدوله، نشریه بررسی­های تاریخی، شماره 51. سال نهم، 1353.
  • جعفری مذهب، محسن؛ سال­های بدون صدر اعظم، گنجینه اسناد، دفتر دوم، سال نوزدهم، تابستان 1388.
  • جوادی یگانه، محمدرضا و جوادی، ریحانه؛ نقش زنان حرمسرا در اصلاحات دوره ناصری، پژوهشنامه زنان، سال سوم، شماره 15و16، بهار و تابستان 1391.
  • خسروی­زاده، صباح و قیصریان فرد، هادی؛ تشکیلات وزارت خارجه ایران در دوره ناصری، مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهشنامه انجمن ایرانی تاریخ)، شماره هفدهم، سال پنجم، 1392.
  • رحمانیان، داریوش و میرکیایی، مهدی؛ تأثیر بلواهای نان بر روابط حکومت و مردم در عصر ناصری، تحقیقات تاریخ اجتماعی، شماره دوم، سال سوم، 1392.
  • رحمانی، محمود و همکاران؛ درآمدی بر رشوه، پیشکش و انواع آن در عهد قاجار (با تکیه بر عهد ناصری)، فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، دوره جدید، شماره 17، سال بیست و سوم، بهار 1392.
  • زرگری­نژاد، غلامحسین؛ قانون حکومت ایران، مجله تخصصی گروه تاریخ دانشگاه تهران، شماره چهارم، سال چهارم، 1382.
  • سعیدیان، غلامحسین و همکاران؛ بررسی پیدایی و رشد نظام اداری در بستر اصلاحات عصر ناصری، نشریه مسکویه، شماره 8، سال دوم، زمستان 1386و بهار 1387.
  • سعیدی، حوریه؛ ناصرالدین شاه، شاهی سرگردان میان خود محوری و مشورت خواهی، فصلنامه آسمان، 1390.
  • صالحی، نصرت­الله؛ موانع اصلاحات سیاسی در ایران عصر ناصری، مجله اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره 129 و 130، 1377.
  • صفایی، ابراهیم؛ نکته­های تازه دربارة برکناری میرزا آقاخان نوری، گوهر خرداد، شماره 15، 1353.
  • قائم­مقامی، جهانگیر؛ پایان کار میرزا آقاخان نوری اعتماد الدوله، نشریه بررسی­های تاریخی، 1347.
  • کریمیان، علی؛ وظایف وزرای ششگانه و مجلس دربار در عهد ناصری، گنجینه اسناد، شماره 39 و 40، 1379.
  • مرادخانی، فردین؛ پیدایش مفهوم تفکیک قوا در انقلاب مشروطیت ایران، مجله حقوقی دادگستری، دوره 89، شماره 92، 1394.
  • مستوفی، عبدالله؛ شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، نشر زوار، تهران، 1384.
  • ناطق، هما؛ ما و میرزا ملکم­خان­های ما، نگین آذر، شماره 115، 1353.

 

  • تاریخ دریافت 01 آبان 1395
  • تاریخ بازنگری 27 دی 1395
  • تاریخ پذیرش 11 بهمن 1395