«شرط غیرمنصفانه» شرطی است که یکی از طرفین معامله، با اتکاء بر برتری خود به طرف دیگر قرارداد تحمیل میکند و او ناچار به قبول آن میباشد. هرچند که طرفین قرارداد طبق اصل حاکمیت اراده اقدام به انعقاد قرارداد مینمایند اما پذیرش این اصل بهطور مطلق با برخی واقعیتهای جهان کنونی سازگار نیست. از این رو، نظامهای تقنینی در راستای حمایت از اقشار آسیبپذیر جامعه و جلوگیری از سوء استفاده قدرتهای بزرگ اقتصادی و در نتیجه برقراری عدالت در جامعه، به مقابله با چنین شروطی میپردازند. علیرغم احساس ضرورت و اهمیّت، در حقوق ایران قوانین خاصّی برای مقابله با شروط غیرمنصفانه وضع نگردیده است ولی میتوان مواجهه قانونگذار ایرانی با این شروط را در قوانین مختلف مورد بررسی قرار داد. در حقوق ایران و حتی «نظام حقوقی نوشته» میتوان در مباحث راجع به شرط رفع و یا کاهش مسؤولیت و همچنین قواعد عمومی قراردادها در مباحثی همچون «رضا» و «جهت معامله»، به مبانی مقابله با شرط غیرمنصفانه دست یافت. همچنین، رویه قضایی نیز میتواند با الغاء خصوصیت از قوانین خاصی که به نحوی به شرط غیرمنصفانه اشاره نمودهاند و تعمیم آن به سایر موضوعات مطروحه، بستر حمایت از طرف ضعیف قرارداد را فراهم نماید. علیرغم مستحدثه بودن این شرط میتوان مبانی آن را در فقه نیز مورد کنکاش قرار داد و در خلال مباحث فقهی از جمله معامله در حالت اضطرار، حیل ربا، رضای معاملی، معاملات سفهی، مبانی عسر و حرج و همچنین آنچه برخی فقها تحت عنوان قسط معاملی از آن تعبیر نمودهاند، مبانی فقهی شرط غیرمنصفانه را اصطیاد نمود.
ارسطو(ارسطاطالیس)؛ اخلاق نیکوماخوس، ترجمه محمدحسن لطفی، انتشارات طرح نو، چاپ اول، تهران، 1378.
استوارت میل، جان؛ درباره آزادی، ترجمه محمود صناعی، کتابهای جیبی، تهران، 1340.
پژوهشکده حوزه و دانشگاه؛ درآمدی بر حقوق اسلامی، سمت، چاپ سوم، تهران، 1381.
پور مولا، محمدهاشم؛ جایگاه عدالت در استنباط احکام معاملات، رساله دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، با راهنمایی آیتالله سیدحسین مصطفوی، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، 1388.
پیرعطایی، علی؛ بررسی تحلیلی نظریه اداره قرارداد در تئوری حقوق قراردادها؛ طرح یک تئوری استدلال در حقوق قراردادهای ایران، پایاننامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، با راهنمایی دکتر میرحسین عابدیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، 1351.
جعفرزاده، میرقاسم و سیمایی صرّاف، حسین؛ حسن نیت در قراردادهای بینالمللی: قاعدهای فراگیر یا حکمی استثنایی، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 41، بهار 1384، صص238-125.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد اول، کتابخانه گنج دانش، چاپ اول، تهران، 1378.
جمعى از پژوهشگران؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، زیر نظر آیتالله سیدمحمود هاشمى شاهرودى، جلد اول، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، چاپ اول، قم، 1426ق.
حاجیپور، مرتضی؛ نقش حسن نیت در قرارداد، فصلنامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دوره 41، شماره 4، 1390.
خندانی، سید پدرام و خاکباز، محمد؛ تفسیر نظریه عدالت معاوضی در قلمرو قراردادها، مجله مطالعات فقه و حقوق اسلامی، شماره 8، بهار و تابستان 1392، صص84-69.
خندانی، سید پدرام و خاکباز، محمد؛ تفسیر نظریه عدالت معاوضی در قلمرو قراردادها، مجله مطالعات فقه و حقوق اسلامی، شماره 8، بهار و تابستان 1392، صص84-9.
دل وکیو، ژرژ؛ فلسفه حقوق، ترجمه جواد واحدی، نشر میزان، چاپ دوم، تهران، 1386.
سروش، عبدالکریم؛ روشنفکری و دینداری، نشر پویه، چاپ اول، تهران، 1367.
شهیدی، مهدی؛ حقوق مدنی: آثار قراردادها و تعهدات، جلد سوم، مجمع علمی و فرهنگی مجد، چاپ چهارم، تهران، 1389.
شهیدی، مهدی؛ حقوق مدنی: تشکیل قراردادها و تعهدات، جلد اول، نشر حقوقدان، چاپ اول، تهران، 1377.
عادل، مرتضی؛ قواعد انصاف در نظام کامنلا، فصلنامه حقوق (مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران)، دوره 40، شماره 1، 1389، صص192-179.
عالیپناه، علیرضا؛ تبارشناسی عدالت حقوقی، پژوهشنامه حقوق اسلامی، شماره 26، پاییز و زمستان 1386، صص44-5.
علیزاده، مهدی؛ مبانی اصل حسن نیت و رفتار منصفانه در قراردادها، مجله تخصصی الهیات و حقوق، شماره 15 و 16، بهار و تابستان 1384، صص126-95.
قنواتی، جلیل؛ اصل آزادی قراردادی، قراردادها و شروط غیرعادلانه، مطالعات اسلامی: فقه و اصول، شماره 1/85، پاییز و زمستان 1389، صص157-135.
کاتوزیان، ناصر؛ فلسفه حقوق، جلد اول و دوم، شرکت سهامی انتشار، چاپ اول، تهران، 1377.
کاتوزیان، ناصر؛ مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، شرکت سهامی انتشار، چاپ سی و هشتم، تهران، 1383.
کاظمپور، سیدجعفر؛ راهکارهای حمایت از طرف ضعیف قرارداد، انتشارات فکرسازان، تهران، 1392.
کاویانی، امیر؛ محدودیتهای اصل آزادی قراردادی در حقوق ایران، پایاننامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، با راهنمایی دکتر میرحسین عابدیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران،
محقق داماد، سید مصطفی؛ قواعد فقه: بخش مدنی (1)، مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ چهارم، تهران، 1373.
محقق داماد، سید مصطفی؛ قواعد فقه، جلد چهارم، مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ دوازدهم، تهران، 1365.
مطهرى، مرتضى؛ مجموعه آثار (فقه و حقوق)، جلد بیستم و بیست و یکم، بینا، چاپ اول، قم، بیتا.