1
دانشیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه مازندران
2
کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرمشناسی دانشگاه مازندران
3
دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرمشناسی دانشگاه تهران
چکیده
قاعده درأ به عنوان محملی برای تفسیر شک به نفع متهم و با توجه به مبانی فقهی، در ماده 120 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 به عنوان یک قاعده مورد پذیرش قرار گرفته است. افزون بر آن، در ماده 91 همان قانون در جرایم موجب حد و قصاص نوجوانان کمتر از 18 سال نیز مصادیقی ذکر شده است که با موارد قاعده درأ همپوشانی دارند. با وجود این، دایره شمول ماده 91 نسبت به ماده 120 قانون مذکور گستردهتر است؛ یعنی از یک سو قصاص را به صراحت در بر میگیرد و از سوی دیگر، افزون بر موارد شبهه و تردید که در قبال بزرگسالان نیز وجود دارد، ضرورت احراز رشد و کمال عقل را مورد توجه قرار داده است. با این حال، نتیجه اِعمال قاعده مزبور در برابر این دو گروه سنی یکسان نبوده و متفاوت است، با این توضیح که در جرایم حدّی، مرتکب بزرگسال با احراز شبهه از مجازات رها و از چرخه عدالت کیفری خارج میشود اما مرتکب نوجوان از چرخه عدالت کیفری خارج نمیشود، بلکه به مجازاتهای تعزیری محکوم میگردد. با وجود این به نظر میرسد که در مجموع ماده 91 ق.م.ا مساعد به حال نوجوانان میباشد؛ زیرا با توجه به مصادیق متعدد مذکور در این ماده و ضرورت احراز رشد و کمال عقل در حدود و قصاص، در عمل منجر به آن میشود که مجازاتهای غالباً شدید در قبال ایشان اعمال نشود.
روزنهان، دیوید ال و سلیگمن، مارتین ای پی؛ روانشناسی نابهنجاری، ترجمه یحیی سیدمحمدی، نشر ساوالان، 1381.
طباطبایى حائرى، سید على بن محمد؛ ریاض المسائل (ط-الحدیثة)، جلد 15، مؤسسه آل البیت علیهمالسلام، قم، 1418ق.
عاملی(شهید ثانی)، زینالدین بن علی؛ روضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، انتشارات علمیه، طبعة ثانی، قم، 1396.
عوده، عبدالقادر؛ بررسی تطبیقی حقوق جزای اسلامی و قوانین عرفی(جرم و ارکان آن)، جلد اول، ترجمه حسن فرهودینیا، شرکت بینالمللی پژوهش و نشر یادآوران، تهران، 1390.
غفوری غروی، سید حسن؛ انگیزهشناسی جنایی(پژوهشی درباره بزهکاری اطفال و نوجوانان در ایران)، انتشارات دانشگاه ملی، چاپ اول، 1359.
فرجالهی، رضا؛ جرمشناسی و مسئولیت کیفری، میزان، چاپ اول، 1389.
کلانتری، کیومرث؛ اصل قانونی بودن جرم و مجازاتها، انتشارات دانشگاه مازندران، 1374.
گرجی، ابوالقاسم؛ آیات الاحکام(حقوق جزایی)، میزان، چاپ پنجم، 1390.
محقق داماد، سید مصطفی؛ قواعد فقه(بخش جزایی)، مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ 23، تهران، 1391.
مصطفوى، سید محمدکاظم؛ مائة قاعدة فقهیة، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1421ق.
معظمی، شهلا؛بزهکاری کودکان و نوجوانان، مؤسسه انتشارات دادگستر، تهران، 1388.
معین، محمد؛ فرهنگ فارسی، انتشارات اشجع، چاپ سوم، تهران، 1387.
مکارم شیرازى، ناصر؛ استفتائات جدید، جلد 3، انتشارات مدرسه امام على بن ابیطالب علیهالسلام، قم، 1393.
مؤذنزادگان، حسنعلی؛ کودکان و نوجوانان معارض با قانون و واکنشهای اجتماعی(مندرج در مجموعه مقالات تجلیل از استاد دکتر آشوری)، انتشارات سمت، 1390.
موسوی اردبیلى، سیدعبدالکریم؛ فقه الحدود و التعزیرات، جلد1، مؤسسة النشر لجامعة المفید رحمة الله، قم، 1427ق.
موسوی بجنوردى، سید محمد؛ قواعد فقهیه، جلد1، مؤسسه عروج، تهران، 1401ق.
میرسعیدی، سید منصور؛ مسئولیت کیفری(قلمرو و ارکان)، میزان، 1383.
نجفى، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد41، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1404ق.
وایت، راب و فیونا، هینز؛ جرم و جرمشناسی: نظریههای کجروی، ترجمه علی سلیمی، نشر حوزه و دانشگاه، 1390.
آقابابائی بنی، اسماعیل؛ کاربرد قاعده درء در جرایم غیر حدی، فصلنامه کاوش نو در فقه، شماره 4، زمستان 1394.
آقایاری، مهدی؛ رحمینژاد، اسماعیل و قلیپور، غلامرضا؛ نظریه خنثیسازی جرم و ارتباط آن با عدالت ترمیمی، فصلنامه پژوهشهای حقوق کیفری، شماره 11، تابستان 1394.
حاجی ده آبادی، احمد؛ قاعده درأ در فقه و حقوق ایران، فقه و حقوق، شماره 6، پاییز 1384.
حبیبزاده، محمدجعفر و دیگران؛ تورم کیفری: عوامل و پیامدها، مجله مدرس علوم انسانی، دوره 5، شماره 4، زمستان1380.
رهامی، محسن؛ رشد جزایی، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 58، زمستان 1381.
فخلعی، محمدتقی؛ پژوهشی در قاعده درأ در فقه امامیه و حقوق ایران، فصلنامه مطالعات اسلامی، شماره 47 و 48، بهار و تابستان 1379.
میرسعیدی، سید منصور؛ بررسی نقش علم به قانون در حقوق جزا، مجله رهنمون، شماره 1، زمستان 1381.
نوبهار، رحیم؛ سن و مسئولیت کیفری: بازخوانی نظریه مشهور فقهای امامیه، پژوهشنامه حقوق کیفری، شماره 6، پاییز و زمستان 1391.