فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

کنکاشی در قرارداد آتی سکه بهار آزادی مورد معامله در بورس کالای ایران

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی
2 کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه خوارزمی
چکیده
قرارداد آتی به‌عنوان یکی از ابزارهای مشتقه معاملاتی در حوزه تجارت سکه‌­های طلا، در سال 1387 خورشیدی در بورس کالای ایران از سوی سرمایه‌گذاران مورد استقبال قرار گرفت. این نوع قرارداد تأثیر بسزایی بر کنترل نوسانات بازار نقدی منسوجات طلا داشت. در واقع این نوع قرارداد گزینه مناسبی برای هدایت منابع سرگردان نقدینگی جهت سرمایه‌گذاری بر روی سکه و شمش طلا در جهت ایجاد تعادل قیمت در بازارهای مالی ایران می­‌باشد. اما قرارداد آتی سکه بهار آزادی مورد معامله در بورس کالای ایران دارای دو ایراد اساسی است: نخست آنکه خریدار در هنگام انعقاد قرارداد، کالای موردنظر (سکه­های طلا) را تحویل نگرفته و نیز قبل از تحویل آن در موعد مقرر، قادر به انعقاد یک قرارداد آتی جدید در بازار بورس کالا است که مصداق بارز بیع کالی به‌کالی می‌باشد. دیگر آنکه این نوع قرارداد به‌خاطر وجود احتمال سود و زیان به‌طور مساوی برای هریک از طرفین معامله، شباهت زیادی به قرارداد قِماری دارد. لذا پرسشی که مطرح می‌شود این است که آیا این نوع قرارداد از دیدگاه فقهی و حقوقی مشروعیت دارد یا خیر؟ نتیجة کتابخانه‌ای حاصل از این نوشتار بر این دلالت دارد که قرارداد آتی براساس ماده 1108 قانون مدنی فرانسه یکی از اقسام عقود قانونی است و صحیح می‌باشد و معادل عقد زمانی احتمالى (بَختکی) است و با بررسی در کلام فقهای امامیه و حقوقدانان ایران در مباحث بیع سَلَف، بیع الدین بالدین و قِمار، این نوع قرارداد مطابق موازین اسلامی است که بنابر اصل آزادی قراردادها جایز است.
کلیدواژه‌ها

  1. فهرست منابع

    1. قرآن کریم.
    2. ابن ‌اثیر، مبارک ‌بن ‌محمد؛ النهایة، نشر ‌اسماعیلیان، قم، 1421ق.
    3. ابن ادریس، محمد بن احمد؛ السرائر، انتشارات اسلامی، قم، 1410ق.
    4. ابن قیم الجوزیّه، محمدبن ابی‌بکر؛ زاد المعاد، دارالآفاق العربیة، دمشق، 1428ق.
    5. ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، دارالفکر، بیروت، بی‌تا.
    6. اراکی، محمدعلی؛ البیع، مؤسسه اسماعیلیان، قم، بی­تا.
    7. اردبیلی، احمد بن محمد؛ مجمع الفائدة و البرهان، انتشارات اسلامی، قم، 1403ق.
    8. امامی، حسن؛ حقوق مدنی، کتابفروشی اسلامیه، تهران، 1378.
    9. انصاری، مرتضی؛ کتاب المکاسب، مؤسسه مطبوعاتی دینی، قم، 1387.
    10. بحرانی، یوسف بن احمد؛ الحدائق الناظرة، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1363.
    11. البرّاج الطرابلسی(القاضی ابن‌البراج)، عبدالعزیز؛ المهذب، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ١٤٠٦ق.
    12. بزرگمهر، امیرعباس و مهرانی، غزال؛ اصلاحات در قانون تعهدات فرانسه، انتشارات دانشگاه عدالت، تهران، 1395.
    13. تمیمی مغربى، نعمان بن محمد؛ دعائم الاسلام‌، مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام، قم، ‌1385ق‌.
    14. جبعی عاملی(شهید ثانی)، زین الدین بن علی؛ الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، مؤسسه اسماعیلیان، قم، 1420ق.
    15. جبعی عاملی(شهید ثانی)، زین الدین بن علی؛ مسالک الافهام، مؤسسة المعارف الاسلامیه، قم، 1413ق.
    16. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ ترمینولوژی حقوقی، گنج دانش، تهران، 1394.
    17. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ دایرةالمعارف حقوقی مدنی و تجارت، گنج‌دانش، 1388.
    18. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ فرهنگ عناصرشناسی، کتابخانه گنج‌دانش، 1382.
    19. حر العاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، قم، 1416ق.
    20. حسینى روحانى، سیدصادق؛ فقه‌الصادق(ع)، دارالکتاب مدرسه امام صادق(ع)، قم، 1412ق.
    21. حسینی شیرازی، سیدمحمد؛ ایصال الطالب الی اسرار المکاسب، کتابخانه آیت‌الله مرعشی، قم، 1375ق.
    22. حسینی عاملی، سیدمحمدجواد؛ مفتاح الکرامة، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، 1419ق.
    23. حلّى(ابن فهد)، جمال‌الدین؛ المهذب، انتشارات اسلامی، قم، 1407ق‌.
    24. حلی، حسن بن یوسف؛ تذکرة الفقهاء، مؤسسة آل‌البیت (علیهم‌السلام) لإحیاء التراث، قم، 1414ق.
    25. حمیری، نشوان بن سعید؛ شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، دار الفکر، دمشق، 1420ق.
    26. خرازی، محسن؛ مجله فقه أهل البیت (ع) بالعربیة، مؤسسة دایرة‌المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت (ع)، قم، بی‌تا.
    27. دادمرزی، سیدمهدی؛ فقه استدلالی (ترجمه تحریر الروضة فی شرح اللمعة)، چاپ زیتون، قم، 1381.
    28. درخشان، مسعود؛ مشتقات و مدیریت ریسک در بازارهای نفت، مؤسسه مطالعات بین‌المللی انرژی، تهران، 1390.
    29. رفیعی، محمدتقی؛ مطالعه تطبیقی غرر در معامله در حقوق اسلام و ایران و کنوانسیون بیع بین‌المللی، بوستان کتاب قم، 1387.
    30. ره‏‌پیک، حسن؛ عقود معین 1، انتشارات خرسندی، تهران، 1387.
    31. سبزواری، سید عبدالاعلی؛ مهذب الاحکام، دار التفسیر، قم، 1388.
    32. شیخ قره‌داغی، علی محی‌الدین؛ مجمع الفقه الاسلامی (عدد السادس- جزء اول)، دار البشایر الاسلامیة، بیروت، 1426ق.
    33. صالح‌آبادی، علی؛ بازارهای مالی اسلامی (مجموعه مقالات)، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، 1385.
    34. طباطبایی قمی، سیدتقی؛ ‌منهاج الصالحین، منشورات مکتبة المفید، قم، 1410ق.
    35. طباطبایی کربلایی، سیدعلی؛ ریاض المسائل، مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث، قم، 1404ق.
    36. طریحی، فخرالدین بن محمد؛ مجمع البحرین، مکتبة المرتضویة، تهران، ۱۳۷۵.
    37. طوسی، محمد بن حسن؛ الأمالی، دار الثقافة، قم، ۱۴۱۴ق.
    38. طوسی، محمد بن حسن؛ الفهرست، انتشارات اسلامی، قم، 1417ق.
    39. طوسی، محمد بن حسن؛ النهایة، دار الکتاب العربی، بیروت، بی‌تا.
    40. طوسی، محمد بن حسن؛ تهذیب الاحکام، دار الکتب الاسلامیة، تهران، 1390ق.
    41. طوسی، محمد بن حسن؛ رجال طوسی، انتشارات اسلامی، قم، 1415ق.
    42. العاملی، محمد بن مکی؛ الدروس الشرعیة، نشر اسلامی، قم، بی‌تا.
    43. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب؛ القاموس المحیط، دار الکتب العلمیة، بیروت، بی‌تا.
    44. قمی، ابوالقاسم بن محمد حسن؛ جامع الشتات، کیهان، تهران، 1371.
    45. قمی، علی بن ابراهیم؛ تفسیر القمی، دار الکتاب، قم، ۱۴۰۴ق.
    46. کاشف الغطاء، حسن؛ انوار الفقاهة (البیع)، مؤسسه کاشف الغطاء، قم، بی‌تا.
    47. کرکی، علی بن الحسین؛ الرسائل الکرکی، کتابخانه آیت‌الله مرعشی، قم، 1409ق.
    48. کاتوزیان، ناصر؛ حقوق مدنی(عقود معین1)، شرکت سهامی انتشار، تهران، 1373.
    49. کاتوزیان، ناصر؛ قواعد عمومی قراردادها، شرکت انتشارات، تهران، 1371.
    50. کلباسی، ابوالهدی؛ سماءالمقال فی علم‌الرجال، مؤسسه ولی‌العصر علیه‌السلام، قم، بی‌تا.
    51. کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، دار الکتب الاسلامیة، تهران، 1407ق.
    52. کیایی، عبدالله؛ التزامات بایع و مشتری، انتشارات ققنوس، تهران، 1376.
    53. لقمانی، احمد؛ جوانان، پرسش­ها و پاسخ­ها، بهشت بینش، قم، 1384.
    54. معصومی‌نیا، غلامعلی؛ بازارهای مشتقه: بررسی فقهی و اقتصادی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، 1389.
    55. موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ قواعد الفقهیة، مؤسسه اسماعیلی، قم، 1413ق.
    56. موسوی خمینى، روح‌اللّه؛ زبدة الاحکام، سازمان تبلیغات اسلامى، تهران، 1404ق.
    57. موسوی خ‍م‍ی‍ن‍ی‌، روح‌‌الله؛ تحریر الوسیلة، دار العلم، قم، ۱۳۷۹.
    58. موسوی خمینی، روح‌الله؛ کتاب الطهارة، مطبعة الحکمة، قم، بی‌تا.
    59. موسوی خمینی، روح‌الله؛ کتاب البیع (5 جلدی)، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، تهران، 1421ق.
    60. موسوی خویی، ابوالقاسم؛ التنقیح فی شرح العروة الوثقى، دارالهادى للمطبوعات، قم، 1410ق.
    61. موسوی خویی، ابوالقاسم؛ مصباح الفقاهة، انصاریان، قم، 1417ق.
    62. موسوی خویی، ابوالقاسم؛ معجم رجال‌الحدیث، نشر الثقافة‌الاسلامیة فی‌العالم، قم، 1372.
    63. نائینی، محمدحسین؛ أجود التقریرات، مصطفوی، قم، بی‌تا.
    64. نجاشی، احمد بن علی؛ رجال نجاشی، انتشارات اسلامی، قم، 1365.
    65. نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1367.
    66. نراقی، احمد بن محمد؛ مستند الشیعة، مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، قم، 1415ق.
    67. النعمان، محمد بن محمد؛ المقنعة، نشر اسلامی، قم، 1410ق.
    68. نوری طبرسی، حسین بن محمدتقی؛ مستدرک الوسایل، مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام، بیروت، 1408ق.
    69. Benaben, Alain; Droit civil, les obligation, Motcherstien, 10e éd, paris, 2005.
    70. Carbonnier, Jean; Droit civil, les obligation, presses universitaires de france, 13e éd.T4, paris, 1988.
    71. Fabre-Magnan, Muriel; les obligation, presses universitaires de france, 1e éd, paris, 2004.
    72. https://donya-e-eqtesad.com.
    73. La Moranier, Léon julion; présis de Droit civil, Librairie Dalloz, paris, 1955.
    74. Le Tourneau, philippe et cadiet, Loïc; Droit de la reponsabilité et des contrats, Dalloz, paris, 2002.
    75. Malaurie (philippe), Aynes, Laurent, Stoffel-Munck (philippe); Droit civil, les obligation, juridiques associees, Defrenois, 2003.
    76. Marty, G., Raynaud, p.; Droit civil, ill. les obligation, sirey, paris, 1962.
    77. Maseaud, Henri, léon, Jean et chabae, F.; leçons de droit civil, Ill, obligation et biens, monthchrestien, paris, 1988.
    78. Terré, Françoism Simler philippe et Lequette, Yves; Droit civil, les obligation, 6e éd, Dalloz, paris, 1996.
    79. Toulet, Valerie; Droit civil, les obligation, Editions paradigm, 1e éd, paris, 2005.
    80. Weill, Alex et Terré, François; Droit civil, les obligation, 3e éd, Dalloz, paris, 1980.
دوره 18، شماره 95
پاییز 1397
صفحه 1-26

  • تاریخ دریافت 04 شهریور 1397
  • تاریخ بازنگری 29 مهر 1397
  • تاریخ پذیرش 03 آذر 1397