فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

تحلیل فقهی حقوقی آثار «شرط عوض» در عقد هبه بر مبنای نظریه تقابل تعهدات

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه شیراز
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه شهید بهشتی
چکیده
در بیشتر عقود غیر معوض طرفین می‌توانند شرط عوض را در قرارداد پیش­‌بینی نمایند. به اعتقاد اغلب حقوقدانان، درج چنین شرطی عقد غیر معوض را به یک عقد معوض تبدیل نمی‏‌نماید ولی مسلماً در ماهیت و آثار حاکم بر عقد غیر معوض بی­‌تأثیر نیز نمی‌­باشد. در این مقاله تلاش شده است تا تأثیر شرط عوض در عقد هبه به عنوان یکی از مهم­ترین مصادیق قراردادهای غیر معوض مورد بررسی قرار گیرد. از بررسی و مداقه در احکام ویژه هبه معوض می­‌توان دریافت که در کتب حقوقی و فقهی، مبنای مشخصی که بتواند این احکام را توجیه کند بیان نشده است. به اعتقاد ما، احکام شرط عوض و به‏‌ویژه مبنای لزوم هبه معوض را می‏‌توان بر اساس نظریه «تقابل تعهدات» تبیین و توجیه نمود. بر اساس این نظریه، درج شرط عوض در برخی قالب‌های آن سبب ایجاد «تقابل تعهدات» در عقد هبه شده و منجر به لزوم «عقد هبه معوض» می‌­گردد.
کلیدواژه‌ها

  1. فهرست منابع

    الف. فارسی

    1. امامی، سیدحسن، حقوق مدنی، ج1، کتاب فروشی اسلامیه، چاپ چهاردهم، تهران، 1373.
    2. امامی، سیدحسن، حقوق مدنی، ج2، کتاب فروشی اسلامیه، چاپ نوزدهم، تهران، 1386.
    3. بهرامی احمدی، حمید، کلیات عقود و قراردادها، حقوق مدنی (3)، نشر میزان، چاپ اول، تهران، 1381.
    4. جعفری لنگرودی، محمدجعفر، تئوری موازنه بر پایه اصالت عمل، گنج دانش، چاپ اول، تهران، 1381.
    5. جعفری لنگرودی، محمدجعفر، فلسفه اعلی در علم حقوق، گنج دانش، چاپ اول، تهران، 1382.
    6. جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مسائل منطق حقوق و منطق موازنه، گنج دانش، چاپ اول، تهران، 1384.
    7. ذهنی تهرانی، سید محمدجواد، تشریح المطالب، شرح فارسی بر مکاسب، ج5، انتشارات حاذق، چاپ اول، قم، 1369.
    8. شهیدی، مهدی، حقوق مدنی، شروط ضمن عقد، ج4، مجمع علمی و فرهنگی مجد، چاپ اول، تهران، 1386.
    9. صفایی، سیدحسین، دوره مقدمدماتی حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها، ج2، نشر میزان، تهران، 1385.
    10. کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی، عقود معین (عقود اذنی، وثیقه­های دین)، ج4، شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم، تهران، 1382.
    11. کاتوزیان، ناصر، دوره مقدماتی اعمال حقوقی، شرکت سهامی انتشار، چاپ دوم، تهران، 1389.
    12. کاتوزیان، ناصر، دوره مقدماتی، درس­هایی از عقود معین، ج1و2، کتابخانه گنجدانش، چاپ یازدهم، تهران، 1387، (الف).
    13. کاتوزیان، ناصر، عقود معین (عطایا)، ج3، کتابخانه گنج دانش، چاپ چهارم، تهران، 1380، (الف).
    14. کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، ج1، شرکت سهامی انتشار، چاپ پنجم، تهران، 1380، (ب).
    15. کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، ج3، شرکت سهامی انتشار، چاپ سوم، تهران، 1380، (پ).
    16. کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، ج4، شرکت سهامی انتشار، چاپ پنجم، تهران، 1387، (ب).
    17. محمدی، مازیار و صفوی، سیدسعید، بررسی ماهیت فقهی و حقوقی شرط عوض در عقود غیر معوض (با تأکید بر عقد هبه)، نخستین همایش ملی فلسفه حقوق با تأکید بر فلسفه حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رامهرمز، 1391.
    18. مدنی، سید جلال‏الدین، عقود معین، ج5، انتشارات پایدار، چاپ دهم، تهران، 1390.
    19. نعمت‏اللهی، اسماعیل، ضمانت اجرای شرط فعل حقوقی، فصلنامه حقوق اسلامی، سال ششم، شماره 23، 1388.

    ب. عربی

    1. آخوند خراسانی، محمدکاظم، حاشیه المکاسب، تصحیح و تعلیق سیدمهدی شمس‏الدین، وزارت ارشاد اسلامی، الطبعه الاولی، تهران، 1406ق.
    2. اصفهانی، شیخ محمدحسین، حاشیه المکاسب، تحقیق شیخ عباس محمد آلسباع، ج4، دار المصطفی لاحیاء التراث، الطبعه الاولی، قم، 1419ق.
    3. انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، ج3، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ دوم، قم، 1420ق.
    4. بحرانی، شیخ یوسف، حدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، ج22، مؤسسه النشرالاسلامی، قم، 1405ق.
    5. الجبعی العاملی (شهید ثانی)، زین‏الدین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائعالاسلام، ج3و6، مؤسسه المعارف الاسلامیه، الطبعه الاولی، قم، 1414ق.
    6. حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسایل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ج18، مؤسسه آلالبیت علیهم السلام لاحیاء التراث، قم، 1414ق.
    7. حسینی المراغی، میرعبدالفتاح، العناوین الفقهیه، ج2، مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، الطبعه الاولی، قم، 1417ق.
    8. حلی (علامه حلی)، حسن بن یوسف بن مطهر، تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهبالامامیه، ج1، مؤسسه آل البیت (ع)، الطبعه الاولی، مشهد، بی­تا، (الف).
    9. حلی (علامه حلی)، حسن بن یوسف بن مطهر، تذکره الفقهاء، ج1و2، منشورات المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه، قم، بی­تا، (ب).
    10. حلی (علامه حلی)، حسن بن یوسف بن مطهر، قواعد الاحکام فی معرفه الحلال والحرام، ج2، مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، الطبعه الاولی، قم، 1418ق.
    11. حلی (محقق حلی)، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، ج2، انتشارات استقلال، الطبعه الثانیه، قم، 1409ق.
    12. حلی، ابن ادریس، کتاب السرائر، ج3، مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعهالمدرسین، الطبعه الثانیه، قم، 1411ق.
    13. خوئی، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرح المکاسب، ج1، مؤسسه الامام خوئی، چاپ اول، نجف، 1425ق.
    14. طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، تکمله عروه الوثقی، ج1، مکتبه الداوری، قم، 1414ق.
    15. طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، عروه الوثقی، ج6، مؤسسه النشر الاسلامی، الطبعه الاولی، قم، 1423ق.
    16. فخرالمحققین، محمد بن حسن بن یوسف حلی، ایضاح الفواید فی شرح مشکلات القواعد، ج2، مؤسسه اسماعیلیان، قم، 1387ق.
    17. مکی العاملی (شهید اول)، محمد بن جمال‏الدین، اللمعه الدمشقیه، دارالفکر، الطبعه الاولی، قم، 1411ق.
    18. نجفی خوانساری، شیخ موسی، منیه الطالب، تقریرات میرزا محمدحسین نائینی، ج3، مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم المشرفه، الطبعه الاولی، قم، 1418ق.
    19. نجفی، شیخ محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج28، دارالکتاب الاسلامیه، چاپخانه حیدری، چاپ سوم، تهران، 1368ش.

    ج. انگلیسی

    1. Anonymous, Contracts: Mutuality of Obligation, Michigan Law Review, Vol. 6, No. 4, 1908.
    2. Lehman, Jeffrey & Phelps, Shirelle, West’s encyclopedia of American law, Vol. 11, Thomson/Gale, Michigan, 2005.
    3. Oliphant, Herman, Mutuality of Obligation in Bilateral Contracts at Law, Columbia Law Review, Vol. 25, No. 6, Jun., 1925
    4. Welker, Robert F., Mutuality of Obligation Not Necessary at Inception of Contract to Permit Its Subsequent Enforcement, American Business Law Journal, Volume 10, Issue 1, 1972.

     

  • تاریخ دریافت 11 فروردین 1398
  • تاریخ بازنگری 27 خرداد 1398
  • تاریخ پذیرش 02 آذر 1398