فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

بررسی فقهی و حقوقی تفتیش و حریم خصوصی در تحقیقات مقدماتی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشگاه علوم اسلامی رضوی
2 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌‏شناسی دانشگاه علوم اسلامی رضوی
3 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‏‌شناسی دانشگاه علوم اسلامی رضوی
چکیده
یکی از مباحث مهم در حقوق کیفری و در فرآیند دادرسی کیفری و بخشی مهم از تحقیقات مقدماتی، تفتیش اماکن و منازل یا وسایل یا اشخاص است که در فصل پنجم از قانون آیین دادرسی کیفری 1392 ذکر شده است. تفتیش از اماکن و منازل با حریم خصوصی و آزادی افراد رابطه تنگاتنگی دارد. بنابراین از بررسی معنای دقیق تفتیش و قلمروی آن در حقوق کیفری می‌توان گفت که تفتیش نیز در ادله فقهی از پشتوانه فقهی برخوردار است. ضمن بررسی حریم خصوصی در ادله فقهی یعنی در قرآن کریم، سنت و دلیل عقل و حقوق و تقسیم حریم خصوصی به مصادیقی مانند حریم جسمانی، اطلاعاتی، ارتباطی و منازل و اماکن، این نتیجه حاصل می‌شود که فقه امامیه با تأکید بر حفظ احترام حریم خصوصی افراد، برای تفتیش ضوابط خاصی را در نظر گرفته که قانون آیین دادرسی کیفری و قانون اساسی و دیگر قوانین هم تأکید بر حفظ حقوق و آزادی‌های فردی افراد از جمله حریم خصوصی آنها دارند. اصل در تحقیقات مقدماتی جرائم این است که حریم خصوصی افراد محترم شمرده شود و از طرفی دستور تفتیش برای مقامات تحقیق این اجازه را می‌دهد که به منزل و مکان‌های خاصی که حریم خصوصی افراد محسوب می‌شود تعرض شود ولی قانون آیین دادرسی کیفری، تفتیش و بازرسی را زمانی مجاز می‌داند که از حقوق اشخاص مانند حریم خصوصی و آزادی‌های فردی مهم‌تر باشد؛ چراکه در ادلّه فقهی حفظ کرامت انسانی، منع تجسس و منع افشای اسرار اشاره به حریم خصوص افراد دارد. از این رو در این پژوهش سعی در تبیین حدود و قلمروی تفتیش و نیز بررسی مبانی فقهی تفتیش داریم.
کلیدواژه‌ها

  1. فهرست منابع

    الف. کتاب‏ها

    1. قرآن کریم.
    2. نهج‌البلاغه، ترجمه سید جعفر شعیدی، انتشارات علمی و فرهنگی، 1381.
    3. احمدلو، مونا، حریم خصوصی در فقه و حقوق ایران، انتشارات مجد، چاپ اول، تهران، 1392.
    4. آخوندی، محمود، آیین دادرسی کیفری، انتشارات دوراندیشان، چاپ چهاردهم، تهران، 1394.
    5. انصاری، باقر، حقوق حریم خصوصی، انتشارات سمت، چاپ اول، تهران، 1386.
    6. انصاری، ولی‏الله، حقوق تحقیقات جنایی، انتشارات سمت، چاپ اول، تهران، 1380.
    7. پاد، ابراهیم، حقوق کیفری اختصاصی، نشر رهام، چاپ اول، تهران، 1383.
    8. جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، انتشارات گنجدانش، تهران، 1378.
    9. خالقی، علی، آیین دادرسی کیفری، انتشارات شهر دانش، چاپ سی و سوم، تهران، 1395.
    10. رحمدل، منصور، آیین دادرسی کیفری، نشر دادگستر، چاپ دوم، تهران، 1394.
    11. قریشى بنایى، على‏اکبر، قاموس قرآن، دار الکتب الاسلامیه، چاپ ششم، تهران، 1412ق.
    12. گلدوزیان، ایرج، محشای قانون مجازات اسلامی، انتشارات مجد، چاپ هفتم، تهران، 1396.
    13. محقق داماد، سیدمصطفی، قواعد فقه، مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ دوازدهم، تهران، 1406ق.

    ب. مقاله‏ها

    1. احمدالقضات، سامر محمد، «مقامات مختص تفتیش در قانون آیین دادرسی کیفری اردن»، مجله حقوقی کیفری، شماره 54، 1385.
    2. اسماعیلی، محسن؛ احمدوند، علی‏محمد؛ وروایی، اکبر و مرشدی، مسعود، «چالش‏های رعایت حقوق شهروندی در تفتیش و بازرسی اماکن»، پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، شماره 28، 1398.
    3. رحمدل، منصور، «حق انسان بر حریم خصوصی»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 70، 1384.

    پ. منابع عربی

    1. ابن منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، چاپ سوم، بیروتـ لبنان، 1414ق.
    2. ابن فارس، احمد بن زکریا، معجم مقائیس اللغة، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، چاپ اول، قم، 1404ق.
    3. انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، ج4، مؤسسه دار الکتاب للطباعة و النشر، قم، بی‏تا.
    4. تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، انتشارت دفتر تبلیغات، چاپ اول، قم، 1366ش.
    5. جزرى، ابن اثیر مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ اول، قم، بی‏تا.
    6. حرّ عاملی، محمّد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل‏البیت علیهم‏السلام، چاپ اول، قم، 1409ق.
    7. حلی، شیخ نجم‏الدین جعفر بن الحسن، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، استقلال، چاپ دوم، تهران، 1409ق.
    8. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، قم، 1417ق.
    9. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، تهران، 1407ق.
    10. لیثى واسطى، على بن محمد، عیون الحکم و المواعظ (للیثی)، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، قم، 1376ش.
    11. الوحید البهبهانی، محمدباقر، حاشیه مجمع الفائده و البرهان، مؤسسه العلامه المجدد الوحید البهبهانی، چاپ اول، قم، 1417ق.

    ت. سایت

    1. سامانه نشست‏های قضایی قوه قضاییه به نشانی: https://www.neshast.org.

  • تاریخ دریافت 23 اردیبهشت 1398
  • تاریخ بازنگری 29 شهریور 1398
  • تاریخ پذیرش 23 آذر 1398