شرط لازم برای اقامه دعوای خلع ید، مالکیت خواهان در زمان اقامه دعواست. در فرضی که خواهان، سند رسمی مالکیت دارد دعوای او علیه متصرف غیر مجاز ملک پذیرفته است، اما اگر او سند مالکیت رسمی نداشته باشد، در اینکه میتواند دعوای خلع ید اقامه کند یا خیر، در رویه قضایی اختلافنظر زیادی وجود دارد. نظریه غالب، پذیرش دعوای خلع ید از ناحیه چنین شخصی است. اما در مورد نحوه اثبات مالکیت، به لحاظ آیین دادرسی نیز اختلاف رویه وجود دارد. در حالی که برخی معتقدند خواهان بدواً باید با اقامه دعوای اثبات مالکیت، مالکیت خود را با رأی قطعی ثابت و سپس دعوای خلع ید اقامه کند. برخی دیگر معتقدند او میتواند دعوای اثبات مالکیت و خلع ید را در یک دادخواست اقامه کند و دادگاه توأمان به آن دو رسیدگی مینماید. حتی برخی ـ که البته در اقلیت هستند ـ معتقدند صرف دعوای خلع ید کفایت میکند و اثبات مالکیت از شرایط اقامه دعوای خلع ید و لازمه آن است و دادگاه بدون درخواست صریح خواهان نیز باید به آن رسیدگی کند و با احراز آن، حکم به خلع ید صادر نماید. این اختلاف رویه ناشی از اختلافنظری است که سالها نسبت به مدلول مواد 22، 46، 47 و 48 ق.ث در دکترین وجود داشته و به رویه قضایی نیز راه یافته است. این مواد به روشنی بر عدم امکان اثبات مالکیت ملک ثبتی، جز با سند رسمی دلالت دارد. اما رویه عملی محاکم بهویژه بعد از انقلاب و موضع شورای نگهبان خلاف آن است. قانونگذار هم ظاهراً در تردید از وضع یک قانون صریح، سالها مصلحت را در سکوت دانسته و محاکم را به حال خود رها کرده بود. اما اخیراً با تصویب ماده 62 قانون احکام دائمی برنامههای توسعه کشور به آن گروه ملحق شده است که برای اثبات مالکیت نسبت به ملک ثبتی، سند رسمی را لازم نمیدانند. حتی این ماده امکان معارضه سند عادی با سند رسمی را پذیرفته است. این امر سبب آشفتگی در آراء محاکم شده به گونهای که سرنوشت دعوا در این موارد تا حد زیادی به سلیقة قاضی بستگی داشته و نوعی اجتهاد به رأی حاکم شده است. در این مقاله تلاش شده ضمن نقد رأی یکی از محاکم، موضع اخیر دکترین و رویه قضایی را حتیالمقدور تبیین نماییم.
اداره انتشار رویه قضایی پژوهشگاه قوه قضاییه، مجموعه آرای قضایی دادگاههای تجدیدنظر استان تهران (حقوقی) سال 1391، مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه، چاپ دوم، 1396.
بازگیر، یدالله، آراء قطعیتیافته دادگاهها در امور مدنی: الزام به تنظیم سند رسمی، انتشارات بازگیر، چاپ اول، 1382.
بازگیر، یدالله، منتخب آراء دیوان عالی کشور پیرامون مسائل و موازین حقوق ثبت، انتشارات فردوسی، چاپ اول، تهران، 1380.
رشتی(محقق رشتی)، میرزا حبیبالله، کتاب الغصب، بینا، 1322.
الشریف، محمدمهدی، منطق حقوق، شرکت سهامی انتشار، چاپ دوم، تهران، 1392.
کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی، الزامهای خارج از قرارداد، جلد 2، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، 1374.
کاشفالغطا، محمدحسن، تحریر المجله، جلد 3، مجمع تقریب بین مذاهب، چاپ اول، تهران، 1425ق.
ب. مقالهها
اولادی، نورعالی، «بحث و تفسیری در خصوص مواد 47 و 48 ق.ث»، مجله حقوقی دادگستری، شماره 10، آبان 1354.
پورآذر، علی، «ارتباط احراز مالکیت و دعوای خلع ید، با نگاهی به رأی وحدت رویه شماه 672 ـ 1/10/1383 هیأت عمومی دیوان عالی کشور»، مجله پیام آموزش، شماره 34، اسفند 1393.
خانلری، نورمحمد، «تعریف سند مالکیت و تأثیر آن در دعاوی»، مجله کانون وکلا، شماره 18 و 19، 1329.
خلعتبری، ارسلان، «دعوی در مقابل سند مالکیت»، مجله کانون وکلا، سال دوم، شماره 12، 1329.
زاخری، زینالعابدین، «رفع تعارض از اسناد مالکیت»، مجله کانون وکلا، سال بیست و هفتم، شماره 131، 1354.
فقیهینژاد، مهدی و باباییان فردویی، سمیه، «دعاوی مالکیت و خلع ید در مراحل مختلف ثبتی در رویه قضایی ایران»، مجله حقوقی دادگستری، شماره 70، تابستان 1389.
کاتوزیان، ناصر، «ماهیت و آثار قولنامه»، مجله کانون وکلا، دوره جدید، شماره 151ـ150، بهار و تابستان 1369.
کاظمی,محمود . (1398). خلع ید، تعارض سند رسمی و عادی؛ نقدی بر دادنامه شماره 9709972993700410 شعبه دوم دادگاه حقوقی بخش رودبار قصران تهران. فصلنامه قضاوت, 19(100), 1-41.
MLA
کاظمی,محمود . "خلع ید، تعارض سند رسمی و عادی؛ نقدی بر دادنامه شماره 9709972993700410 شعبه دوم دادگاه حقوقی بخش رودبار قصران تهران", فصلنامه قضاوت, 19, 100, 1398, 1-41.
HARVARD
کاظمی محمود. (1398). 'خلع ید، تعارض سند رسمی و عادی؛ نقدی بر دادنامه شماره 9709972993700410 شعبه دوم دادگاه حقوقی بخش رودبار قصران تهران', فصلنامه قضاوت, 19(100), pp. 1-41.
CHICAGO
محمود کاظمی, "خلع ید، تعارض سند رسمی و عادی؛ نقدی بر دادنامه شماره 9709972993700410 شعبه دوم دادگاه حقوقی بخش رودبار قصران تهران," فصلنامه قضاوت, 19 100 (1398): 1-41,
VANCOUVER
کاظمی محمود. خلع ید، تعارض سند رسمی و عادی؛ نقدی بر دادنامه شماره 9709972993700410 شعبه دوم دادگاه حقوقی بخش رودبار قصران تهران. قضاوت, 1398; 19(100): 1-41.