فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

مسئولیت مدنی محیط زیست در قانون و رویه

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران
چکیده
پیشرفت‌‏های بی‌‏نظیر و متحیرانه بشر طی دو قرن گذشته در بهره‏‌برداری‏‌های زیاد از طبیعت جهان امروز را با بحران محیط زیست مواجه نموده است. بحرانی که نه‌‏تنها سطح زمین بلکه اعماق دریاها و فضای ماورای جو را نیز تحت تأثیر خود قرار داده است. یکی از ابعاد مهم این بحران مسائل مربوط به مسئولیت مدنی ناشی از خسارات زیست‌محیطی است. این بحران متأسفانه در کشور ایران مخصوصاً طی سه دهه گذشته با جنگ، برداشت‌‏های بی‏‌برنامه و غیر اصولی از منابع آبی، بیابان‌‏زایی و غیره تشدید گردیده است. لذا لزوم بررسی مسئولیت مدنی ناشی از خسارت‏‌های زیست‌محیطی در حقوق ایران و فقه مسلم می‌‏باشد. لذا این پژوهش با طرح این پرسش که آیا حقوق و فقه توانسته است‌ با‌ تکیه‌ بر مبانى خود به حمایت حداکثرى از محیط زیست برخیزد یا‌ نقش‌ این‌ رشته به‏‌ویژه در حقوق و فقه کنونى نیز منفعل و غیر پویا است، به بررسی مبنای این مسئولیت در حقوق ایران و فقه پرداخته است. متأسفانه با توجه به اینکه کشورهای توسعه‌‏یافته به مسئولیت محض در خصوص مسئولیت مدنی ناشی از خسارات زیست‌محیطی روی آورده‌‏اند، حقوق ایران همچنان بر اثبات تقصیر در این خصوص اصرار می‏‌ورزد. همین مسئله منجر به منفعل و غیر پویا شدن این نوع مسئولیت گردیده است.
کلیدواژه‌ها

  1. بادینی، حسن، فلسفه مسئولیت مدنی، شرکت سهامی انتشار، 1392.
  2. باریکلو، علیرضا، مسئولیت مدنی، چاپ ششم، نشر میزان،1394.
  3. بهرامی احمدی، حمید و فهیمی، عزیزاله . مبنای مسئولیت مدنی زیست محیطی در فقه و حقوق ایران، مجله پژوهشهای حقوق اسلامی، دوره ۸، شماره ۲۶، 1386.
  4. پورهاشمی، عباس و ارغند، بهاره، حقوق بین الملل محیط زیست، انتشارات دادگستر، 1392.
  5. حکمت نیا، محمود. مسئولیت مدنی در فقه امامیه. انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1386.
  6. دفتر حقوقی و امور مجلس، مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست ایران، ج ۱، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست، 1383.
  7. روش، کاترین، بایسته‌های حقوق محیط زیست، ترجمۀ علی مشهدی، حسن خسروشاهی و زینب یوسفی، انتشارات خرسندی، 1391.
  8. ساعد، نادر و تیلا، پروانه، مجموعه قوانین و مقررات حفاظت از محیط زیست ایران، انتشارات خرسندی، 1393.
  9. شاو، ملکم ، حقوق بین الملل، ترجمۀ محمد حسین وقار، انتشارات اطلاعات، 1389.
  10. فتحى واجارگاه‌، کوروش‌ و فرمهینى فراهانى، محسن‌، دانش‌ زیست‌ محیطى زنان براى توسعه پایدار، انتشارات دانشگاه شهید بهشتى، 1382.
  11. فهیمی، عزیز اله، فقه شیعه و تحول در مبانی مسئولیت مدنی زیست محیطی، مجله حقوق، دوره 41، شماره 1، 1390.
  12. فهیمی، عزیزاله، مسئولیت مدنی ناشی از تخریب محیط زیست در فقه و حقوق ایران (مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه و اسناد بین المللی)، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، قم، 1391.
  13. قوام، میر عظیم، حمایت کیفری از محیط زیست. ج۱. انتشارات سازمان حفاظت از محیط زیست، 1375.
  14. کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنى (ضمان قهرى)، انتشارات دانشگاه‌ تهران‌، 1371.
  15. کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی: الزامات خارج از قرارداد. انتشارات دانشگاه تهران، 1382.
  16. کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی (وقایع حقوقی). انتشارات شرکت سهامی انتشار، 1386.
  17. کاتوزیان‌، ناصر و انصارى، مهدى، مسئولیت نـاشى از‌ خـسارت ‌هاى‌ زیست ‌محیطى‌. فصلنامه‌ حقوق‌، مجله‌ دانشکده حقوق و علوم سیاسى. شماره 2، 1387.
  18. کمیسیون حقوق بین الملل سازمان ملل متحد، مسئولیت بین المللی دولت: متن و شرح مواد کمیسیون حقوق بین المل، مترجم علیرضا ابراهیم گل، موسسه مطالعات و پژوهش های حقوقی شهر دانش، 1388.
  19. مظفری، محمدحسن، نظام مسئولیتی حقوق بین الملل محیط زیست «مسئولیت آلودکنندگان آبها»، انتشارات مکتبه اشاعت القرآن، دهلی، 1380، (2001 م).
  20. ممتاز، جمشید، توسل به سلاح هسته ای و حمایت از محیط زیست. آورده دیوان بین المللی دادگستری. مجله حقوقی، شماره ۲۴، 1378.
  21. میرهاشمی رستمی، سیده فاطمه زهرا، حدود مسئولیت مدنی اشخاص در جبران خسارت زیست محیطی، پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات مازندران، 1392.
  22. یوسف وند، محمد، تعریف محیط زیست و اقسام آن، مجموعه مقالات اولین همایش فقه و محیط زیست، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست استان قم و مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، 1384.

 

 

ب. منابع عربی

  1. انصاری، شیخ مرتضی، المکاسب، ج ۱، موسسه مطبوعات دینی، قم، 1379.
  2. بجنوردی، سید محمدحسن، القواعد الفقهیه، ج ۱ و ۲ و ۴، تحقیق: محمدحسین درایتی و مهدی مهریزی، نشر الهادی، قم، (1419ق).
  3. سنهوری، عبدالرزاق احمد، الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید، ج ۱، نشر الجامعات المصریه، قاهره، 1330، (1952م).
  4. حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. ج ۴، تعلیق: سید صادق شیرازی، انتشارات استقلال، تهران، (1409 ق).
  5. حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، قواعد الاحکام، ج ۳، موسسه النشر الاسلامی، قم، (1409 ق).

پ. منابع خارجی

  1. Barcelona Traction, (1970), Light and Power Company, Limited, Second Phase, I.C.J, R, p. 3, at p.32, para.33.

 

 

دوره 20، شماره 103
پاییز 1399
صفحه 57-80

  • تاریخ دریافت 25 مرداد 1399
  • تاریخ بازنگری 13 مهر 1399
  • تاریخ پذیرش 25 آذر 1399