فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

تبیین مفهوم و کارکرد «عدالت توزیعی» در قلمرو حقوق مالکیت فکری

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار حقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران. رایانامه: amid_mohammadi@jahromu.ac.ir
چکیده
عدالت توزیعی از ارکان بنیادین نظریه‌های سیاسی و اجتماعی است که شیوه‌های تخصیص عادلانۀ منابع کمیاب و فرصت‌های اجتماعی را در ساختارهای نهادی بررسی می‌کند. . با وجود پیوندهای نظری این مفهوم با فلسفه حقوق، نقش آن در توجیه نظام مالکیت فکری کمتر واکاوی شده و غالباً به حاشیه رانده شده است. این پژوهش با رویکردی میان‌رشته‌ای، به بررسی این پرسش می‌پردازد که آیا اصول عدالت توزیعی در معماری این نظام حقوقی بازتاب یافته است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه رویه‌های نخستین تقنینی در این حوزه متأثر از انگاره‌های توزیعی بوده، در سیر تحولات بعدی، گفتمان مسلط اقتصادی با معیارهای کارایی‌محور بر آن سیطره یافته است. بااین‌حال، عدالت توزیعی همچون چارچوبی هنجاری از طریق سازوکارهایی چون استثنائات و محدودیت‌های انحصاری، رویکردهای افراطی مالکیت‌گرایانه را تعدیل می‌کند. در ادبیات موجود، دو خوانش عمده از این رابطه ارائه شده است: رویکرد برون‌گرا که عدالت توزیعی را عاملی متعارض با ارزش‌های ذاتی این نظام تلقی می‌کند و رویکرد درون‌گرا که سازوکارهای درونی هنجارهای مالکیت فکری را در مسیر تحقق آن می‌داند. پژوهش حاضر با نقد این دوگانه‌انگاری، الگویی دیالکتیکی پیشنهاد می‌دهد که طی آن سیاست‌گذاران با رویکردی تحلیلی، قوانین را در طیفی میان این دو قطب تعدیل می‌کنند. شاخصه‌های این الگو شامل تضمین دسترسی غیرتبعیض‌آمیز به دانش، توزیع عادلانه منافع اقتصادی، ایجاد موازنه میان منافع عمومی و خصوصی، و تدوین استثنائات هدفمند در بهره‌برداری از آثار فکری است. دستاورد پژوهش آن است که برخلاف گفتمان‌های ملی اقتصادمحور، اسناد اخیر سازمان جهانی مالکیت فکری (وایپو)، عدالت توزیعی را به‌صراحت به‌عنوان یکی از اهداف اصلی این نظام حقوقی به رسمیت شناخته‌اند که بیانگر تحولی بنیادین در حکمرانی جهانی مالکیت فکری است.










 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.      بادینی، حسن. (1384). فلسفۀ مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران: شرکت سهامی انتشار.
2.      جعفری‌تبار، حسن. (1386). مُلک معنی در کنار: گفتاری در فلسفۀ حقوق مالکیت فکری، فصلنامۀ حقوق، سال 37، شمارۀ 2، 82-41.
3.      حبیبا، سعید و شهبازی، مسعود. (1396). رویکرد نظری به اسباب تملک آثار فکری، فصلنامۀ حقوق خصوصی، دورۀ 14، شمارۀ 1، 49-27.
4.     حبیبی‌ کندسر، مصطفی؛ دیلم صالحی، بهروز و اسلامی، سعید. (1398). سیر تطور اندیشۀ جان رالز و زمینه‌های شکل‌گیری نظریۀ عدالت، فصلنامۀ غرب‌شناسی بنیادی، سال 10، شمارۀ 2، 88-63.
5.      حکمت‌نیا، محمود. (1387). مبانی مالکیت فکری، چاپ دوم، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
6.      حکمت‌نیا، محمود و موحدی ساوجی، محمد. (1385). جایگاه مبانی نظری در فهم و ترسیم نظام مالکیت فکری، فصلنامۀ حقوق اسلامی، دورۀ 2، شمارۀ 8، 104-89.
7.      سلطان ‌احمدی، جلال. (1398). حقوق قرارداد و عدالت توزیعی، فصلنامۀ دانش حقوق مدنی، دورۀ 8، شمارۀ 2، 116-98.
8.      شاکری، زهرا. (1397). معاهدۀ مراکش؛ تحولی در نظام حقوق مالکیت فکری؟! سخنی در استثنای استفادۀ معلولان، فصلنامۀ مطالعات حقوق خصوصی، دورۀ 48، شمارۀ 2، 284-265.
9.      صاحب، طیبه. (1397). کثرت‌گرایی ارزشی در نظام بین‌المللی حقوق مالکیت فکری، فصلنامۀ پژوهش حقوق خصوصی، سال هفتم، شمارۀ 25، 205-171.
10.    لطفی، حسن. (1397). مبنای دخالت دولت در قراردادها: عدالت تصحیحی یا توزیعی؟، فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، دورۀ 48، شمارۀ 3، 567-547.
11.    نادران، الیاس، نعمتی، محمد. (1391). نقد و بررسی مبانی و روش‌شناسی نظریۀ عدالت جان‌ رالز، دوفصلنامۀ مطالعات اقتصاد اسلامی، سال 5، شمارۀ 1، 27-7.
12.       Ajibade, I. (2016). “Distributive justice and human rights in climate policy: the long road to Paris”, AFE Babalola University: J. of Sust. Dev. Law & Policy, Vol.7, No.2.
13.       Ayoubi, L. (2015). “The Marrakesh Treaty: Fixing International Copyright Law for the Benefit of the Visually Impaired Persons”, N.Z. J. Pub. & Int’l L., Vol.13.
14.       Benoliel, D; Yu, P. K; Gurry, F. and Lee, K. (2024). Intellectual Property, Innovation and Economic Inequality, Cambridge University Press & Assessment: Texas A&M Law Scholarship, Available at: https://scholarship.law.tamu.edu/facscholar/2172.
15.       Benoliel, D. (2007). “Copyright Distributive Injustice”, Yale J. L. & Tech., Vol. 10.
16.       Blankfein-Tabachnick, D. (2020). “Maximizing Intellectual Property: Optimality, Synchronicity, and Distributive Justice”, ST. John’s Law Review, Vol.94, No.1.
17.       Blankfein-Tabachnick, D. )2013(. “Intellectual Property Doctrine and Midlevel Principles”, California Law Review, Vol. 101.
18.       Boer, N. J. de. (2013). “Fundamental Rights and the EU Internal Market: Just How Fundamental Are the EU Treaty Freedoms? A Normative Enquiry Based John Rawls’ Political Philosophy”, Utrecht L. Rev., Vol.9.
19.       Chon, M. (2007). Intellectual Property “from Below”: Copyright and Capability for Education, 40 U.C. Davis L. Rev., 803, 805–08.
20.       Cohen, G. A. (2015). Distributive Justice and Access to Advantage.
21.       Cohen, M. R. (1927). “Property and Sovereignty”, Cornell L. Q. Vol.13.
22.       Cook, K. S. and Hegtvedt, K. A. (1983). “Distributive Justice, Equity, and Equality”, Annual rev. Sociology, Vol.9.
23.       Dagan, H. (2011). Property: Values and Institutions, Oxford University Press.
24.       Deane, F. and Bodimeade, C. (2024). Renewable Energy Technology and Intellectual Property Rights: Global Public Goods, The Elgar Companion to Intellectual Property and the SDGs, doi: https://doi.org/10.4337/9781803925233.00017.
25.       DeCamp, M. W. (2007). Global Health: A Normative Anlysis of Intellectual Property Rights And Global Disttributive Justice, Dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in the Department of Philosophy in the Graduate School of Duke University.
26.       Dziedziak, W. (2022). An Essay on Natural and Distributive Justice, Studia Iuridica Lublinensia, Vol. XXIX, 4, DOI: 10.17951/sil.2020.29.4.71-83.
27.       Ekardt, F. and Hövel, A. (2009). “Distributive Justice, Competitiveness, and Transnational Climate Protection: One human – one emission right”, Carbon & Climate Law Review 2009, 102 ff.
28.       Elmahjub, E. (2017). “Fair Use and Fairness in Copyright: A Distributive Justice Perspective on Users' Rights”, Monash University law review, Vol. 43, No. 1.
29.       Falkner, R. (2019). “The Unavoidability of Justice – and Order – in International Climate Politics: from Kyoto to Paris and Beyond”, Forthcoming in: British Journal of Politics and International Relations, Vol. 21.
30.       Feldman, Y. (2002). “An Experimental Approach to the Study of Social Norms: The Allocation of Intellectual Property Rights in the Workplace”, J. Intell. Prop. L., Vol.10, 59, 66–67.
31.       Fisher, W. (2001). Theories of Intellectual Property, in New Essays in the Legal and Political Theory of Property 168, 169–75 (Stephen R. Munzer ed.: 2001).
32.       Fleischacker, S. (2004). A Short History of Distributive Justice, Harvard University Press, https://doi.org/10.2307/j.ctv2fcct3g.
33.       Grinvald, L. C. (2020). “Against Progress: The Value of Distributive Justice in Intellectual Property”, Boston University Law Review Online, Vol. 102.
34.       Hodgson, H. (2010). “Theories of Distributive Justice: Frameworks for Equity”, J. Australasian Tax Tchrs, Ass'n, 5, 86.
35.       Homans, G. C. (1961). Social Behavior: ITs Elementary Forms.
36.       Hughes, J. and Merges, R. P. (2017). “Copyright and Distributive Justice”, Notre Dame Law Review, Vol.92, Issue.2.
37.       Kapczynski, A. (2012). “The Cost of Price: Why and How to Get Beyond Intellectual Property Internalism”, UCLA L. Rev., Vol. 59, 970, 977–79.
دوره 25، شماره 124
۱_۲۲۱
زمستان 1404

  • تاریخ دریافت 07 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 26 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 28 بهمن 1404