فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

عنصر هنجاری در مسئولیت مدنی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
استاد گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران، رایانامه: A-Deylami@qom.ac.ir
10.22034/judg.2026.2079114.1640
چکیده
یکی از مسائل مهم در مسئولیت مدنی پرسش از تعداد، چیستی، نقش و درجة اهمیت عناصر سازندة آن است. گاهی از آنها، جدا از مبنا، با عنوان ارکان مسئولیت مدنی یاد می شود که درستی تفکیک آنها در جای خود نیازمند بررسی است. موضوع این نوشتار اما، پرسمانی است که در باب طرح عنصر هنجاری، با تعریفی که در متن خواهد آمد، به عنوان یکی از عناصر سازندة مسئولیت مدنی وجود دارد. به این شرح که آیا وجود عنصر هنجاری در پیدایش مسئولیت مدنی لازم است؟ مفهوم و ماهیت آن چیست؟ درجة ناهنجاریِ مورد نیاز در آن چقدر است و گونه های مختلف آن کدام اند؟ هدف این نوشتار پاسخ به این پرسشها است که به شیوة توصیفی و تحلیلی بانجام می رسد. علت ضرورت این بحث تفسیر های مختلفی است که از مفهوم و ماهیت «خطا» به عنوان یکی از ارکان مسئولیت مدنی وجود دارد. فایدة این بحث از جمله در فهم تفاوت مسئولیت غیرقراردادی با قراردادی و با مسئولیت مدنی ناشی از ارتکاب جرم؛ و رابطة مسئولیت مدنی با مسئولیت کیفری و اخلاقی؛ و در احرازِ وجود شرایط مسئولیت مدنی، بسیار آشکار است. براساس یافته های این پژوهش وجود عنصر هنجاری شرطِ ضروری و دائمی مسئولیت مدنی، و نه تضمین مسئولیت، است. ناهنجاری در اینجا صِرفاً به مفهوم ارتکاب فعل یا ترکِ فعلِ غیرمجاز است که یک تکلیفِ عام یا خاص را نقض می کند، از سرِ عمد باشد، یا غیرعمد. از این رو، مرز روشنی با عنصر روانی، شرایط اهلیت مسئولیت مدنی، رابطة فعل با فاعل و رابطة علیت دارد. انواع گوناگونی دارد که در متن آمده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.         اصفهانی، سیدابوالحسن. (1422 ق). وسیله الوصول الی حقائق الاصول، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
2.         انصاری، شیخ مرتضی. (1424 ق). مکاسب، جلد 3، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
3.         ایزانلو، محسن و اسدی، زهرا. (1398). مطالعة تطبیقی کارکردهای دوگانة اصل احتیاط در مسئولیت مدنی، مطالعات حقوق تطبیقی، شمارۀ 2، ۴۰۷-۴۲۸. در: https://jcl.ut.ac.ir/article_74146.html، (۲۴ شهریور ۱۴۰۴).
4.         بادینی، حسن. (1384). فلسفة مسئولیت مدنی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
5.         جعفرزاده، میرقاسم و سیمایی صراف، حسین. (۱۳۸۴). حسن‌نیت در قراردادهای بین‌المللی؛ قاعده‌ای فراگیر یا حکمی استثنائی، مجلة تحقیقات حقوقی، شمارۀ ۴۱، ۱۲۵-۲۳۸. در: https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_56443.html، (۲۰ شهریور ۱۴۰۴).
6.         حائری، سیدعلی. (۱۴۱۸ ق). ریاض المسائل، جلد ۱۴، قم: مؤسسة آل البیت (ع).
7.         حکیمیان، علی محمد. (۱۳۹۱). قاعدة احترام مبنای مسئولیت مدنی مسلمانان نسبت به یکدیگر، مجلة حقوق اسلامی، دورۀ ۹، شمارۀ ۳۳، ۳۷-۷۱. در: ttps://hoquq.iict.ac.ir/article_18240.html، (۲۲ شهریور ۱۴۰۴).
8.         خراسانی، محمدکاظم. (1439 ق). کفایه الاصول، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
9.         خمینی، سیدمصطفی. (1418 ق). تحریرات الاصول، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
10.      راغب اصفهانی. (14۱2 ق). مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دارالعلم.
11.      سنهوری، عبدالرزاق احمد. (۱۳۸۴). حقوق تعهدات؛ منبع تعهد: ضمان قهری ــ مسئولیت مدنی، ترجمة سیدمهدی دادمرزی و محمدحسین دانشکیا، قم: دانشگاه قم.
12.      شعیری سبزواری، محمد. (۱۴۱۴ ق). جامع الاخبار، قم: مؤسسة آل البیت.
13.      شیخ صدوق، محمد. (۱۳۹۵). کمالالدین، تهران: مکتبه الاسلامیه.
14.      طوسی. محمد بن حسن (شیخ طوسی). (1۴۰۷ ق)‌‌. المبسوط فی فقه الامامیه‌‌، چاپ سوم، تهران: المکتبه المرتضویه.
15.      عاملی، سیدعلی. (۱۴۱۴ ق). جامع المقاصد، قم: مؤسسة آل البیت (ع).
16.      عاملی، شیخ حر. (1407 ق). وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل البیت.
17.      علامه حلی، حسن. (۱۳۸۸). تذکره الفقهاء، قم: مؤسسة آل البیت (ع).
18.      علامه حلی، حسن. (۱۴۲۰ ق). تحریر الاحکام، قم: مؤسسه الامام الصادق (ع).
19.      علامه مجلسی، سیدمحمدباقر. (۱۴۱۲ ق). بحارالانوار، بیروت: دار احیاء التراث.
20.      علیزاده، عبدالرضا و حســینی وردنجانی، ســیدمحمدتقی. (۱۴۰۳). وضعیت حقوقی معاملات معارض با شرط نتیجۀ منفی در فقه امامیه و حقوق ایران، فصلنامه قضاوت، دورۀ ۱۱۸، شمارۀ ۲، .۴۶-۲۸ .2024.2040038.1327judg/10.22034/org.doi//htt (۲۲/۴/۱۴۰۵).
21.      غروی اصفهانی‌‌، محمدحسین (محقق اصفهانی). (1425 ق)‌‌. حاشیه کتاب المکاسب‌‌، قم: پایۀ دانش.
22.      الفاروقی، حارث سلیمان. (2006 م). المعجم القانونی، بیروت: مکتبه بیروت ناشرون.
23.      فرانکنا، ویلیام کی. (۱۳۷۶). فلسفۀ اخلاق، ترجمۀ هادی صادقی، قم: مؤسسۀ فرهنگی طه.
24.      فراهیدی، خلیل. (14۱۰). العین، چاپ دوم، قم: هجرت.
25.      قاسمزاده، سیدمرتضی. (۱۳۷۸). مفهوم غیرقانونی بودن یا ناهنجاری فعل زیان‌بار در مسئولیت مدنی، مجله دیدگاهای حقوقی، شمارۀ ۱۳ و ۱۴، ۸۳-۱۱۳. در: https://ensani.ir/fa/article/journal-number/732، (۱۱/۱۰/۱۴۰۴).
26.      قاسم‌زاده، سیدمرتضی. (۱۳۸۵). مبانی مسئولیت مدنی، تهران: میزان.
27.      کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۸). الزامهای خارج از قرارداد: ضمان قهری، جلد ۱، تهران: دانشگاه تهران.
28.      کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۸). تحول مفهوم تقصیر در حقوق مسئولیت مدنی، مجله مطالعات حقوق خصوصی، دورۀ ۳۹، شمارۀ 1، ۱۸۹-۲۱۴. در: https://jlq.ut.ac.ir/article_28274.html (۲۸شهریور۱۴۰۴).
29.      کاظمی، محمود و قاســمی، ســجاد. (۱۴۰۳). عدول از شرط فاســخ؛ نقد رویۀ قضایی، فصلنامه قضاوت، دورۀ ۱۱۹، شمارۀ 3، .۲۳-۱ .2024.2042550.1345judg10.22034/ /org.doi//htt (۲۳/۴/۱۴۰۵).
30.      کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۲). الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
31.      کوه کمری، سیدمحمد. (1417 ق). کتاب البیع، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
32.      موسوی خوئی، سیدابوالقاسم. (۱۳۸۲). مبانی تکمله المنهاج، قم: احیاء آثار الامام الخوئی.
33.      موسوی قزوینی، علی. (1427 ق).تعلیقه علی معالم الاصول، قم:مؤسسه النشر الاسلامی.
34.      نجفی، محمدحسن (صاحب جواهر). (1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلد 37، چاپ هفتم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
35.      یزدی، سیدمحمدکاظم. (1426 ق). حاشیه فرائد الاصول، قم: دارالهدی.
36.     Campbell, H. (1993). Black’s Law Dictionary, 6th Ed, United States, west.
37.     Chanteur, J. (2001). “A philosopher's view”, in La prévention et la protection dans la société du risqué: le principe de precaution prevention and protection in the risk society: the precautionary principle, Perret, L, Ridant, A, Guardiola, B, Amsterdam: Elsevier.
38.     Colin, A and Capitant, H. (1931). Cours Eʹleʹmentaire Droit Civil Français, Paris: Dalloz.
دوره 26، شماره 126
تابستان 1405
صفحه 1-20

  • تاریخ دریافت 05 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 12 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 14 خرداد 1405