فصلنامه قضاوت

فصلنامه قضاوت

بازخوانی حقوق عامه در نظام حقوق موضوعه: به دنبال یافتن پایگاهی جهانی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه حقوق، واحد همدان، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران، رایانامه: s.rahmatifar@iau.ir
10.22034/judg.2026.2055652.1400
چکیده
پژوهش در پی ارائه خوانشی نو از حقوق عامه، متأثر از آخرین تحولات قانونی-عملی در نظام حقوقی، به قصد یافتن مشابهت میان آن با یکی از مفاهیم نزدیک در سطح جهانی است. روش پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی است؛ به این ترتیب که با تحلیل محتوای مصوبهها و اسناد رسمی، منظور نظام حقوقی از حقوق عامه تبیین و حاصل کار با مفاهیم مشابه مقایسه می‌شود. نظام حقوقی هنوز تعریف قابل اتکایی از حقوق عامه به دست ندادهاست. در موضع پژوهشگری، حقوق عامه مجموعه ای از وظایف قانونیِ اشخاص حقوق عمومی، در سطح‌های خرد یا کلانِ حوزههای متنوع داخلی است که ذینفع آن ممکن است، در عمل، جزئیِ معین (مصدومان تصادف رانندگی) یا کلیِ نامعین (متضرران از تخریب محیط زیست) یا حتی دولت باشد. در رویکرد قوه قضاییه، متولی اصلی احیای حقوق عامه دادستان‌ها هستند؛ آنها با مکاتبه رسمی یا طرح دعوا، اعم از مدنی و کیفری، زمینه اجرای حقوق عامه را فراهم میسازند. نظارت دستگاه قضایی در این مورد، برخلاف معمول، کنشگرانه است. مفهوم حقوق عامه این‌گونه که تاکنون در نظام حقوقیِ جمهوی اسلامی عینیت یافته، با هیچ یک از مفاهیم نزدیک به خود (شامل منفعت عمومی، خیر مشترک و حقهای عمومی) یکسان نیست، در عین حال در مجموع همه آن مفاهیم را در نظام حقوقی بازنمایی و نمایندگی میکند.
کلیدواژه‌ها

1.         الهی‌منش، محمدرضا و مرادی اوجقاز، محسن. (1393). تبلور حقوق شهروندی در فرایند دادرسی کیفری، فصلنامه قضاوت، شمارۀ 14، دورۀ 80، 58-82.
2.         جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1381). ترمینولوژی حقوق، چاپ دوازدهم، تهران: کتابخانۀ گنج دانش.
1.         رحمتی‌‌فر، سمانه. (1402 الف). امکان‌‌‏سنجی رسیدگی آزمایشی در دیوان عدالت اداری در مقایسه با دادگاه اروپایی حقوق بشر، فصلنامۀ دیدگاه‌های حقوق قضایی، دورۀ 28، شمارۀ 102، 49-72.
2.         رحمتی‌‌فر، سمانه. (1402 ب). منزلت حقوقی جامعۀ مدنی: مقایسۀ تطبیقی سازمان‌های غیردولتی در ایران و آلمان، دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی، دورۀ 10، شمارۀ 2، 27-49.
3.         رحمتی‌فر، سمانه. (1403 1404). بازخوانی حقوقی منفعت عمومی: برونداد نظارت قضایی بر کنشگری در سپهر عمومی، مطالعات حقوقی، دورۀ 17، شمارۀ 3، 321-356  (آمادۀ انتشار). doi: 10.22099/jls.2024.51592.5234
4.         شیداییان، مهدی. (۱۳۸۶). نسبت‌‌سنجی حقوق عامه با حقوق شهروندی از منظر فقه امامیه و حقوق ایران، حقوق و فقه، شمارۀ ۱، 298-267.
3.         صورت مشروح مذاکرات مجلس؛ بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلسۀ 51 تا 67 (آخر). (1364). جلد سوم، تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
5.         طباطبایی مؤتمنی، منوچهر؛ افشاری، فاطمه و اسدی، حمید. (1394). سوء‌استفاده از صلاحیت اختیاری در رویۀ قضایی انگلستان و ایران و مقایسۀ آن با فقه و حقوق خصوصی، فصلنامه قضاوت، دورۀ 15، شمارۀ 83، 1-35.
6.         غمامی، سیدمحمدمهدی. (1397). الگوی احیای حقوق عامه با تحول در نظام هنجارها و ساختارهای قضایی، حقوق اسلامی، دورۀ 15، شمارۀ 58، 71-92.
7.         قاسمی، غلامعلی؛ محبی انجدانی، داود و شجاعی، عبدالسعید. (1401). تأملی بر مبانی ماهوی و قانونی حقوق عامه و حقوق عمومی با نگاهی به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تعالی حقوق، دورۀ شمارۀ 4، 187-215. doi: 10.22034/thdad.2023.541211.1993
8.         الکوهجی، عبدالرحیم و زهیر إسحاق، کلثم. (2022). مفهوم الحقوق والحریات العامة وأنواعها، المجلة القانونیة، 14(4)، 1267-1300.
9.         کبگانی، محمدحسن؛ منصوریان، مصطفی و افشاری، فاطمه. (1402). واکاوی مفهومی «احیای حقوق عامه» با مطالعۀ تطبیقی دعاوی منفعت عمومی، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، دورۀ 2، شماره 24، 285-316.
10.      محقق داماد، السیدمصطفى. (1417). الحقوق العامة و الخاصة فی المجتمع، http://iranarab.com/Default.asp?Page=ViewArticle&ArticleID=152 (مشاهده 18/12/1403)
11.      المرشدی، أمل. (2016). بحث قانونی و دراسة حول الحقوق و الحریات العامة، https://www.mohamah.net/law/ /دراسة-وبحث-قانونی-متمیز-حول-الحقوق-وال/?form=MG0AV3 (3/9/2025) (مشاهده 18/12/1403)
12.      منصوریان، ناصر علی و شیبانی، عادل. (1401). مفهوم منفعت عمومی و جایگاه آن در قانون‌گذاری ایران، فصلنامۀ دیدگاه‌های حقوق قضایی، دورۀ 21، شمارۀ 75، 117-142.
آرای قضایی:
1.        آرای هیئت‌های تخصصی دیوان عدالت اداری، دادنامۀ شمارۀ سیلور 140331390001341092-10/06/1403، روزنامۀ رسمی کشور، شمارۀ 23192-19 آبان 1403.
2.        مدیر دفتر هیئت عمومی دیوان عدالت اداری، دادنامۀ شمارۀ 14033139000067767722/03/1403 روزنامۀ رسمی کشور، شمارۀ 23107-6 مرداد 1403.
3.        هیئت عمومی دیوان عدالت اداری، دادنامۀ شمارۀ 1318ـ131712/05/1400، روزنامۀ رسمی کشور، شمارۀ 22312-4 آبان 1400.
4.        هیئت عمومی دیوان عدالت اداری، دادنامۀ شمارۀ 14023139000060309109/03/1402، روزنامۀ رسمی کشور، شمارۀ 22843-2 شهریور 1402.
5.        هیئت عمومی دیوان عدالت اداری، دادنامۀ شمارۀ 14023139000139650731/05/1402، روزنامۀ رسمی کشور، شمارۀ 22895-8 آبان 1402.
6.        هیئت عمومی دیوان عدالت اداری، دادنامۀ شمارۀ 14023139000139650731/05/1402، روزنامۀ رسمی کشور، شمارۀ 22895-8 آبان 1402.
7.        هیئت عمومی دیوان عدالت اداری، دادنامۀ شمارۀ 140331390000846754-12/04/1403، روزنامۀ رسمی کشور، شمارۀ 23137-11 شهریور 1403.
1.        Davis, S. (2014). “Implied Public Rights of Action”, California Law Review, Vol. 114, No. 1, 1-84.
2.        Gutmann, A. and Thompson, D. (2013). “Valuing Compromise for the Common Good”, Daedalus, Vol. 142, No. 2, 185–198.
3.        Huffman, J. L. (2013). Private Property and the Constitution State Powers, Public Rights, and Economic Liberties, London: Palgrave Macmillan.
4.        Lakau, A. A. L. (2013). Customary land tenure and common/public rights to minerals in Papua New Guinea, in The Governance of Common Property in the Pacific Region, Editor: Peter Larmour, 67-72.
5.        Michigan Law Review. (1917). Recent Important Decisions, Michigan Law Review Association, Vol. 16, No. 2, 120-138.
6.        Morrison, D. (2013). The Common Good, in: The Cambridge Companion To Aristotle’s Politics. Cambridge Companions To Philosophy, Editors: Marguerite Deslauriers, Pierre Destrée, Cambridge: Cambridge University Press, 176-198.
7.        Scheibert, H. N. (1984). “Public Rights and the Rule of Law in American Legal History”, California Law Review, Vol. 72, No. 2, 217-251.
وب‌سایت:
Merriam-Webster Dictionary, Public rights, https://www.merriam-webster.com/dictionary/public%20rights. Accessed 9 Feb. 2025.
 
دوره 26، شماره 126
تابستان 1405
صفحه 35-58

  • تاریخ دریافت 20 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 13 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 14 خرداد 1405